Грета Тунберг

2018 жылдың мамыр айында Грета Тунберг шведтік Svenska Dagbladet газеті ұйымдастырған климат тақырыбындағы мақала байқауында жеңімпаздардың бірі атанды. Газет оның мақаласын жариялағаннан кейін, онымен экологиялық бағыттағы Fossilfritt Dalsland ұйымының белсендісі Бу Торен байланысқа шықты. Тунберг олардың бірнеше кездесуіне қатысты. Сол кездесулердің бірінде Торен мектеп оқушылары климаттың өзгеруіне қарсы ереуіл ұйымдастыра алатыны туралы ой айтты. Кейінірек Тунбергтің айтуынша, бұл идея Флорида штатындағы мектептегі атыстардан кейін қорыққан америкалық оқушылардың ереуілдерінен шабыт алған. Басқа жастарды да бұл бастамаға қосылуға шақырып көрді, алайда «ешкім қызығушылық танытпаған», сондықтан жалғыз өзі ереуіл жасауға шешім қабылдаған. 2018 жылдың 20 тамызында Тунберг тоғызыншы сыныпқа өткен кезі болатын. Швецияда 9 қыркүйекте өтетін парламент сайлауына дейін мектепке бармауға шешім қабылдады. Бұл оның орман өрттері мен соңғы 262 жылдағы ең ыстық жаздан кейінгі наразылығы еді. Үш апта бойы сабақ кезінде Швеция парламенті ғимаратының алдында отырып, қолында «Skolstrejk för klimatet» («Климат үшін мектептік ереуіл») деген жазуы бар плакат ұстады. Гретаның талабы – Швеция үкіметінің климат мәселесіне нақты жауап беруі болатын. Кейін мұғалімдерінің оның пікірін қолдағанын, бірақ кәсіби тұрғыдан мұндай әрекетті құптамағанын айтқан.

Грета Тунберг ереуілінің алғашқы күніндегі суретін Instagram мен Twitter желілеріне жариялады. Бұл жазбалар интернетте жылдам таралып кетті. Кейіннен оған басқа да белсенділер қосыла бастады. Ереуілдің алғашқы аптасында Швецияның алты ірі газеті Грета туралы жазды, швед және дат теледидарларына сұхбат берді, сондай-ақ екі швед саясаткерімен кездесті. Гретаның әлеуметтік желідегі парақшалары журналистердің назарын аударды, және бір аптадан сәл астам уақыт ішінде оның ереуілі халықаралық деңгейде танымал бола бастады. Грета Тунберг туралы ақпараттың таралуына айтарлықтай ықпал еткен алғашқы адамдардың бірі — швед PR-маманы Ингмар Рентцхог болды. Жақында ғана экобелсенділерге арналған We Don’t Have Time атты онлайн-платформасын құрған еді. Осы платформаның атын пайдалана отырып, 1 миллион доллардан астам қаражат жинаған. Алайда, Тунберг бұл ақшадан ештеңе алмаған, ал оның отбасы кейін Рентцхогтың Гретаның атын олармен келіспестен қолданғанын мәлімдеді. Svenska Dagbladet газетіне берген сұхбатында Сванте Тунберг (Гретаның әкесі) Рентцхогтың өз әрекеттері туралы алдын ала ескертпегеніне өкініш білдіріп, отбасын коммерциялық мақсатта пайдаланғанына ренішін жеткізді.

Кейіннен бұл экологиялық ереуілдер жеке наразылықтан бүкіл Еуропа бойынша жаппай демонстрацияларға ұласты. Бұған Гретаның өзі де себепкер болды — ол бұқара алдында батыл және әсерлі сөз сөйлеулерімен танылды. 2018 жылдың желтоқсан айындағы сайлаудан кейін Тунберг жұма сайын ереуілге шығуын жалғастырды. Ол әлемнің түкпір-түкпіріндегі оқушыларды студенттік ереуілдерге қатысуға шабыттандырды. Нәтижесінде 270-тен астам қалада 20 мыңнан астам студент ереуіл өткізді.

2018 жылы БҰҰ-ның климаттың өзгеруіне арналған конференциясының пленарлық отырысында сөйлеген Грета Тунбергтің сөзі кең таралды. Өз сөзінде қатысушы әлем көшбасшыларын «шынайы шындықты айтуға жеткілікті ересек емес» деп сынға алды. 2019 жылдың алғашқы жартысында Грета Еуропа бойынша әртүрлі студенттік наразылықтарға қатысып, түрлі форумдарға шақырылды. 2019 жылдың қаңтарында Бүкіләлемдік экономикалық форумда сөз сөйледі. 21 ақпанда Тунберг Еуропалық әлеуметтік-экономикалық комитеттің конференциясында баяндама жасады. Наурыз айында Берлинге барып, мыңдаған адамның алдында Бранденбург қақпасының алдында сөз сөйледі. 30 наурызда Грета Германияның «Алтын камера» арнайы сыйлығына ие болды. Марапаттау салтанатында сөйлеген алғысөзінде ол танымал адамдарды климат дағдарысына қарсы күресте өз ықпалдарын пайдалануға шақырды. Бұдан бөлек, Грета әр жұма сайын Швеция парламенті алдында тұрақты түрде наразылық акцияларын өткізуді жалғастырды. Мектепке жиі қатыспағанына қарамастан, орта мектепті жақсы бағалармен аяқтады. 2019 жылдың сәуірінде Страсбургте Еуропарламент өкілдерімен кездесуде қатысушыларды «Брекcитке байланысты үш шұғыл саммит өткізіп, климат пен қоршаған ортаның жойылуына бірде-бір шұғыл саммит өткізбегені үшін» қатты сынға алды. Оның сөзі аяқталғаннан кейін зал ұзақ уақыт қол шапалақтады. Сол айда Грета Ватиканда жалпы қабылдауда Рим папасы Францискпен кездесті. Грета экологияны қолдағаны үшін оған алғыс айтты. Франциск оған: «Құдай сені сақтасын. Істеп жатқан ісіңді жалғастыра бер. Алға бас!» – деп жауап берді. 2019 жылдың мамырында Тунберг Арнольд Шварценеггер ұйымдастырған, 2015 жылғы Париж келісімін жүзеге асыруды жеделдетуге арналған конференцияда Аустрия президенті Александр Ван дер Белленмен, БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутеррешпен және Шварценеггердің өзімен кездесті. 2019 жылдың шілдесінде Гретаның Америкаға сапар шегіп, түрлі іс-шараларға қатысатыны белгілі болды.

2019 жылдың тамыз айында Грета Тунберг Англияның Плимут қаласынан АҚШ-тың Нью-Йорк қаласына Атлант мұхиты арқылы желкенді яхтамен жолға шықты. Яхта күн панельдерімен және генераторлармен жабдықталған болатын. Алайда кейінірек экипаж мүшелерінің қайтар жолда ұшақпен ұшатыны белгілі болып, бұл қоғамның наразылығын тудырды. Қыркүйек айында Грета АҚШ Конгресінің Өкілдер палатасындағы климат дағдарысы жөніндегі арнайы комитетте сөз сөйледі. Алдын ала дайындалған сөзінің орнына жаһандық жылынуға қатысты сарапшылардың арнайы есебін ұсынды. 23 қыркүйекте Тунберг Нью-Йоркте өткен БҰҰ-ның климаттың өзгеруіне арналған саммитіне қатысты. Сол күні ЮНИСЕФ ұйымдастырған баспасөз конференциясында Грета басқа балалармен бірге климат дағдарысын шеше алмай жатқан елдерге қарсы ресми шағым түсіретінін мәлімдеді. Олар бұл жағдай балалар құқығын бұзады деп есептейтінін айтты.

Канадада Грета Тунберг Монреаль, Эдмонтон және Ванкувер қалаларында өткен наразылық акцияларына қатысты. 2019 жылдың қыркүйегінде климаттық дағдарысқа қарсы өткен ереуілдерге бүкіл әлем бойынша төрт миллионнан астам адам қатысты. Монреальдағы наразылық шарасына жүздеген мың адам жиналды — бұл қала тарихындағы ең ауқымды шерулердің бірі болды. Бұл шараға Канада премьер-министрі Джастин Трюдо да қатысып, Гретамен жеке сөйлесті. АҚШ-та да Грета бірнеше наразылық шарасына қатысты. Сол жылы желтоқсанға дейін Америка құрлығында қалып, БҰҰ-ның климаттың өзгеруіне арналған конференциясына қатысуды жоспарлаған еді. Алғашында конференция Чилидің Сантьяго қаласында өтуі тиіс болған, алайда елдегі наразылықтар салдарынан ол Испанияның астанасы Мадридке ауыстырылды. Қараша айының ортасында Грета Еуропаға қайту үшін қайықпен сапарға шықты.

Желтоқсан айының басында Грета Тунберг Еуропа құрлығына оралып, Мадрид қаласына жол тартты. Мұнда БҰҰ-ның климаттың өзгеруіне арналған конференциясына қатысты. Конференция барысында Грета нақты әрекеттерге көшуге шақырды. Оның айтуынша, өткен жылы бүкіл әлемді қамтыған ереуілдер толқыны ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмады, өйткені парниктік газдардың шығарылуы әлі де өсіп жатыр.

2019 жылдың желтоқсан айының соңында Грета Тунберг BBC Radio арнасының бағдарламасына шақырылып, әлемдегі қазіргі жағдай туралы пікір білдірді. 2020 жылдың 11 қаңтарында Германияның Siemens компаниясын Аустралиядағы қоршаған ортаға айтарлықтай зиян келтіріп жатқан Кармайкл көмір шахтасына жабдық жеткізуді тоқтатуға шақырды. Алайда Siemens бұл жеткізілімдерді жалғастыратынын мәлімдеді. 21 қаңтарда Тунберг Швейцарияның Давос қаласында өткен Дүниежүзілік экономикалық форумда тағы да сөз сөйледі. 4 наурызда Еуропарламенттің қоршаған орта мәселелері жөніндегі комитетінің кезектен тыс отырысына қатысты. 2020 жылы COVID-19 пандемиясының салдарынан дәстүрлі наразылық акцияларын өткізу қиындады. Осыған байланысты, наурыз айынан бастап ереуілдер интернетте өткізілетін болды. 20 тамызда, өзінің алғашқы мектептік ереуілінің екі жылдығына орай, Тунберг Германия канцлері Ангела Меркельмен басқа белсенділермен бірге кездесті. 2020 жылдың желтоқсан айының басында Жаңа Зеландия үкіметі климаттың өзгеруіне байланысты төтенше жағдай жариялады. Алайда Грета бұл шешімді сынға алды — оның пікірінше, бұл тек символикалық қадам болып табылады және нақты әрі батыл әрекеттермен бекітілмеген. Жауап ретінде Жаңа Зеландия премьер-министрі Джасинда Ардерн елдің климаттық өзгерістердің салдарын жеңілдетуге шын ниетті екенін айтты.

2022 жылдың 25 ақпанында Грета Тунберг Ресейдің Украинаға басып кіруіне қарсы шықты. Бұл әрекетті ашық түрде айыптап, әлеуметтік желілер арқылы өз ұстанымын білдірді. 2023 жылдың маусым айында Грета соғыс салдарынан туындаған экологиялық мәселелерді зерттейтін Халықаралық жұмыс тобының құрамында Украинаға барып, Киевте ел президенті Владимир Зеленскиймен кездесті. Кездесудің басты тақырыбы — Каховка су электр станциясының жойылуынан кейінгі экологиялық зардаптар болды.

2023 жылдың қазан айында Грета Тунберг 7 қазанда Хамастың басып кіруіне жауап ретінде Израильдің Газа секторындағы әскери әрекетіне қарсы шығып, палестиналықтарды қолдады.

2025 жылдың маусым айының басында Грета Тунберг пен басқа 11 белсендімен бірге Madleen кемесі Газа секторына гуманитарлық көмек жеткізуге тырысатын «Бостандық флотилиясы» қозғалысы жіберген Сицилиядан жолға шықты. Кемеде гуманитарлық көмек: балалар тағамы, ұн, күріш, жөргектер, әйелдер гигиенасы, суды тұщытуға арналған жинақтар, медициналық мақсаттағы бұйымдар, балдақтар мен протездеу құралдары болған. Сонымен бірге, Израиль билігі Газа секторының әскери-теңіз блокадасын бұзу әрекетін ХАМАС әрекетіне көмектесу деп санайды, сондықтан 2025 жылдың 9 маусымына қараған түні IDF кеменің жолын кесу операциясын жүргізді. Тунберг: „Бізді халықаралық суларда израильдік оккупация күштері немесе Израильді қолдайтын күштер ұстап алып, ұрлап кетті. Достарымды, отбасымды және жолдастарымды Швеция үкіметіне мені және басқаларды мүмкіндігінше тезірек босату үшін қысым жасауға шақырамын“ деді. Израиль Сыртқы істер министрлігі Мадлинді «селфи яхта», ал белсенділердің мақсатын «өзін-өзі жарнамалау» деп атады және Газаға жіберілетініне уәде етілген «гуманитарлық көмектің бір жүк көлігінің кемінде» екенін айтты.

Грета Тунбергке деген көзқарас әлемде сын мен мазақтан бастап, құрмет пен таңданысқа дейін жетеді. 2019 жылғы ақпанда 224 ғалым оның және басқа оқушылардың әрекеттерінен шабыт алғандарын айтып, қолдау хатына қол қойды. 2018 жылғы желтоқсанда және 2019 жылғы мамырда Грета БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутеррешпен кездесті. Ол былай деді: «Менің буыным климаттың өзгеруіне қатысты маңызды мәселеге тиісті деңгейде жауап бере алмады. Жастар бұны сезінеді. Олардың ашулы болуы таңғаларлық емес».АҚШ-та 2020 жылғы президенттік сайлауға қатысқан Камала Харрис, Бето О’Рурк және Берни Сандерс 2019 жылы Тунбергтің бір сөзінен кейін оған қолдау білдірді. Германия канцлері Ангела Меркель Тунберг сияқты жас белсенділер үкіметтерді климаттың өзгеруіне байланысты мәселелерге жылдам әрекет етуге мәжбүрлегенін атап өтті. Алайда барлығы оның әрекетін оң қабылдамады. Аустралия премьер-министрі Скотт Моррисон Тунберг елінің балаларында «артық уайым» туғызып жатыр деп мәлімдеді. Ресей президенті Владимир Путин, МЭЕҰ ұйымы және АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трампта швед экобелсендісін сынға алды. Сол жылдың қазанында Путин Тунбергті «мейірімді әрі өте шынайы қыз» деп атап, оның артында өзге мүдделерді алға тартқысы келетін адамдар болуы мүмкін екенін меңзеді. Сондай-ақ оны «ақпараты аз» деп сипаттады. Желтоқсанда Дональд Трамп Time журналы Тунбергті «Жыл адамы» деп атағаннан кейін оған теріс пікір білдірді.

Гретаның қоғамдық қызметінің артында лоббистер мен белгілі бір мүдделі топтар тұруы мүмкін деген пікір бар. Олар оны өз мақсаттары үшін пайдаланады деген болжамдар айтылған. 2019 жылғы 10 қазанда ВЦИОМ Ресей тұрғындарының Грета Тунбергке деген көзқарасына қатысты сауалнама жүргізді. Сауалнамаға қатысқан кәмелет жасындағы азаматтардың 37%-ы оның есімін естіген. Олардың ішінде 40%-ы оның қызметіне «көбіне оң», 27%-ы «көбіне теріс», 31%-ы «бейтарап» көзқарас білдірген.

Британ журналисі Джо Сандлер Кларктің пікірінше, мектеп оқушыларының климат үшін ұйымдастырған ереуілдері Тунбергтің бастамасымен жұрт назарын аударғаннан кейін, климаттың өзгеруін жоққа шығаратын адамдар оны қаралауға тырысты.The Guardian атты солшыл-либералды басылымның шолушысы Адитья Чакрабортти олардың сыны көбінесе «жеке басына бағытталған арандатушы және лас шабуылдар» түрінде болғанын атап өтеді. Швецияда Грета Тунбергтің қызметі кейбір оңшыл саясаткерлер мен публицистер тарапынан сынға ұшырады. Финляндияның Hufvudstadsbladet газетіндегі журналист Изобель Хэдли-Кампцтың пікірінше, саясаткерлерді ашуландыратыны — Тунбергтің өз жұмысын олардан да жақсы атқарып жүргені.

Дели полициясы фермерлердің наразылық акцияларын қолдауға арналған нұсқаулықты жариялағаны үшін Грета Тунбергке қатысты іс қозғады.

2023 жылдың наурыз айында Хельсинки университеті Грета Тунбергке теология факультетінің құрметті докторы атағын берді.

2023 жылдың қазан айында Израиль мен Палестина арасындағы қақтығыс ушыға бастаған сәттен бастап, Грета Тунбергтің ұстанған саяси көзқарасы сынға ұшырады. Өз мәлімдемелері мен әлеуметтік желілердегі жазбаларында палестиналық тараптағы құрбандарды қорғап сөйлегенімен, 7 қазан күні ХАМАС жасаған шабуыл кезінде көптеген израильдіктердің өлтірілуі мен кепілге алынуына қатысты ешқандай пікір білдірмеді. Сонымен қатар, Instagram мен X (бұрынғы Twitter) желілеріндегі жазбаларының бірі де қоғамда үлкен дау туғызды. Бұл жазбада оның қолында ойыншық сегізаяқтылар бар сурет болған. Бұл кейбіреулер тарапынан нацистік террор кезіндегі еврей спруты бейнесіне — яғни, әлемді қармап алған «еврейдік спрут» туралы антисемиттік клишеге сілтеме ретінде қабылданды. Осы сыннан кейін Тунберг суреттен сегізаяқтылар қиып алып тастап, түсініктеме берді: «Аутизм спектріндегі адамдар сегізаяқты бейнесін эмоцияны білдіру үшін қолданады, мен оның басқа символдық мағынасы бар екенін білмедім», — деп жазды ол. Бірнеше күннен кейін Швециядағы бір шеруде Тунбергтің «Біз сионизмді жоямыз» деген ұранды басқа қатысушылармен бірге айтқаны туралы ақпарат тарады. 2023 жылдың 11 қарашасында, Стокгольмде өткен 70 мың адам қатысқан экологияны қорғауға арналған митингте Тунберг Газада оқ атуды тоқтатуға шақырды. Бұл мәлімдеме кейбір қатысушылардың наразылығын туғызып, олардың бірі трибунаға шығып, экологиялық митингті саясиландыруға қарсы екенін білдірді. Кейінірек «Болашақ үшін жұмалар» қозғалысының бірнеше ұлттық бөлімшесі Швециядағы бөлімшеден және Тунбергтің өзінен бас тартатынын мәлімдеді. Олар: «Ол бізді ұсынбайды», — деп мәлімдеді.

Грета Тунберг көптеген замандастарын наразылық білдіру әрекетін бастауға шабыттандырды, бұл құбылыс «Грета әсері» деп аталды. Түрлі көзқарастағы саясаткерлер де климаттың өзгеруі мәселесін шешудің қажеттігін мойындады. Ұлыбританияның қоршаған ортаны қорғау министрі Майкл Гоув: «Мен сізді тыңдағанда зор құрмет, сондай-ақ жауапкершілік пен кінә сезімін бастан кешірдім. Мен сіздің ата-анаңыздың ұрпағынанмын және біз экологиялық дағдарыстың алдын алу үшін жеткілікті шара қолданбағанымызды мойындаймын», — деді. 2008 жылы климаттың өзгеруі туралы заңды басқарған британдық саясаткер Эд Милибэнд: «Сіз бізді ояттыңыз. Біз сізге алғыс айтамыз. Ереуілге шыққан барлық жастар қоғамымызға айна ұстап берді», — деді. 2019 жылғы ақпанда Еуропалық комиссияның сол кездегі төрағасы Жан-Клод Юнкер: «2021 жылдан 2027 жылға дейінгі қаржы кезеңінде ЕО бюджетіндегі әр төртінші еуро климаттың өзгеру салдарын азайту шараларына жұмсалатын болады», — деп мәлімдеді. Климатқа әсер ету мәселелері 2019 жылғы мамырда өткен Еуропалық парламент сайлауында да маңызды рөл атқарды.

2019 жылғы маусымда Ұлыбританияда жүргізілген сауалнама қоғамның қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылығы рекордтық деңгейге жеткенін көрсетті. Бұған Грета Тунбергтің белсенділігі де әсер еткен. 2019 жылғы тамызда климаттық дағдарыс туралы балалар кітаптарының сатылымы өткен жылмен салыстырғанда екі есеге артты. Баспагерлер бұл құбылысты «Грета әсерімен» байланыстырды.

Грета Тунберг экологиялық себептерге байланысты әуе көлігін пайдалануға қарсы қозғалысқа қатысушы болып табылады және балама ретінде пойызбен жүруді ұсынады. Кейін бұл қозғалыс Flight Shame деп аталды.Би-Би-Си деректеріне сәйкес, 2019 жылы Швеция ішінде ұшақ пайдалану 4%-ға қысқарған. 2019 жылғы маусымда Швецияның теміржол тасымалдаушысы SJ AB ел ішінде пойызбен жүретін шведтер саны өткен жылмен салыстырғанда 8%-ға артқанын хабарлады. Бұл қоғамның әуе көлігінің атмосфераға әсеріне қатысты алаңдаушылығының артып келе жатқанын көрсетеді.

11 жасында оған Аспергер синдромы диагнозы қойылды.