Дат тілі (дат. dansk) — даттықтардың тілі, скандинавиялық тілдердің бірі. Негізінен Дания мен Солтүстік Германияда таралған. Сөйлеушілердің жалпы саны — шамамен 5,7 млн адам.
| Дат тілі | |
| Өз атауы: | dansk |
|---|---|
| Елдер: |
|
| Аймақтар: | Дания, Шлезвиг-Гольштейн (Германия); |
| Ресми күйі: |
|
| Реттейтін мекеме: | Дат тілі кеңесі (дат. Dansk Sprognævn) |
| Сөйлеушілер саны: | 6 млн адам (2019) |
| Классификация | |
| Санаты: | |
| Үнді-Еуропа әулеті
| |
| Жазуы: | латын (дат-норвег алфавиті) |
| Тіл коды | |
| МЕСТ 7.75–97: | дат 178 |
| ISO 639-1: | da |
| ISO 639-2: | dan |
| ISO 639-3: | dan |
| Тағы қараңыз: Жоба:Лингвистика | |
Ресми мәртебе
Дания Корольдігінің ресми тілі; XV—XIX ғғ. басында Норвегияның, XIX ғ.ортасына дейін — Шлезвиг-Гольштейннің ресми тілі болды.
Таралу аймағы және сөйлеушілер саны
Дат тілі келесі елдерде тараған:
- Дания — барлығы 5 425 420 адам, соның ішінде 461 614 иммигрант, олардың жартысы датша сөйлей алмайды (2005).
- Гренландия — 6,8 мың (2005, сарап) этникалық даттықтар арасында тараған және көптеген гренландтықтардың екінші тілі болып табылады.
- Фарер аралдары — фарер тілімен (түгелге жуық ферерлықтар шет тілдей сияқты дат тілін жақсы біледі) қатар ресми аясында қолданылады, бірақ Фарер аралдарында этникалық даттықтардың саны аса көп емес.
- Германия — Шлезвиг-Гольштейн; жерінде тұратын 50 мың даттықтар үшін ана тілі болып табылады.
- Эмигранттар арасында
- Швеция — статистикалық кеңсенің ақпараты бойынша Швециядағы тұратын 42 602 даттықтар дат тілінде сөйлейді (2005).
- АҚШ — 2000 жылдың санағы бойынша 33 395 адам датша үйде ғана сөйлейді.
- Канада — 2001 жылдың санағы бойынша 5295 адам датша үйде ғана сөйлейді.
- Австралия
- Аргентина
Диалекттер
«Стандартты» дат тілінде (Rigsdansk) Копенгагенде және жақын жердегі аймақтарда сөйлейді, сонымен қатар, әрбір аралдың өзіндік диалекті бар. Диалекттер 3 топқа бөлінеді:
- батыс (ютландтық, юттық) — Ютландия түбегі, оңтүстік, батыс және шығыс ютландтық деп бөлінеді;
- аралдық — Зеландия, Фюн және оңтүстік дат аралдары;
- шығыс — Борнхольм аралының диалекті;
Әдеби дат тілі зеланд диалекттердің негізінде XVIII ғ. пайда болды.
Жазуы
Латын қарпін қолданатын дат әліпбиінде 29 әріп бар (Норвег тілімен бірдей). Әліппенің ерекшелігі — Ææ, Øø, Åå әріптері. Qq, Ww, Zz әріптері тек шетелдік сөздерде кездеседі.
| Әліпби әріптері | Әріптердің атауы (ХФӘ) |
|---|---|
| Аа | а' |
| Bb | be' |
| Cc | se' |
| Dd | de' |
| Ee | e' |
| Ff | εf |
| Gg | ge' |
| Hh | hɔ' |
| Ii | i' |
| Jj | jɔð |
| Kk | kʰɔ' |
| Ll | εl |
| Mm | εm |
| Nn | εn |
| Oo | o' |
| Pp | pʰe' |
| kʰu' | |
| Rr | εɹ |
| Ss | εs |
| Tt | tʰe' |
| Uu | u' |
| Vv | ve' |
| Ww | dɔbəldve' |
| Xx | εgs |
| Yy | y' |
| Zz | sεd |
| Ææ | ε' |
| Øø | ø' |
| Åå | ɔ' |
Негізгі сөздік
- "даттық": dansk [d̥ænsg̊]
- "сәлем": hej [hɑɪ̯]
- "хош бол": farvel [fɑ:ˈʋɛl]
- "рақым етіңіз": vær så venlig [ʋɛɐ̯ sʌ ˈʋænli]
- "рақмет": tak [tˢɑg̊]
- "бұл": denne [ˈd̥ɛnə]
- "не?": hvor meget? [ʋɔ:ˀ ˈmɑ:ð̞̩]
- "иә": ja [jæ]
- "жоқ": nej [nɑɪ̯]