Дэвид Таулесс

Дэвид Таулесс
ағылш. David J. Thouless
Туған күні	21 қыркүйек 1934 (1934-09-21)
Туған жері	Бэрсден, Нью Килпатрик, Данбартоншир, Шотландия, Ұлыбритания
Қайтыс болған күні	6 сәуір 2019 (2019-04-06)(84 жас)
Қайтыс болған жері	Кембридж, Англия, Ұлыбритания
Азаматтығы	Ұлыбритания Үлгі:US
Ғылыми аясы	ядролық физика
Жұмыс орны	Вашингтон университеті, Бирмингем университеті, Йель университеті
Альма-матер	Тринити Холл, Корнелл университеті, Клэр Холл
Ғылыми жетекші	Ханс Бете
Марапаттары	Вольф сыйлығы (физика, 1990) Физика саласындағы Нобель сыйлығы (2016)

Дэвид Джеймс Таулесс (ағылш. David James Thouless; 21 қыркүйек 1934 — 6 сәуір 2019) — британдық және американдық теориялық физик, конденсацияланған күй физикасы бойынша маман. Физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (2016).

Дэвид Таулесс Шотландияның Бирсден қаласында дүниеге келіп, Кембриджде өсті. Оның ата-анасының екеуі де лектор болған: анасы ағылшын әдебиетінен, ал әкесі психологиядан сабақ берген. Таулесс Винчестер колледжінде оқыған, содан кейін Кембридж университетіне түскен. Онда ол Ханс Бетемен танысқан, ол оны Корнелл университетіне шақырған, онда Таулесс PhD дәрежесін алған. Лоуренс Ливермор зертханасында қысқа мерзім жұмыс істегеннен кейін, ол 1959 жылы Бирмингем университетіндегі Рудольф Пейерлс тобында жұмыс істеу үшін отанына оралды. 1965 жылы Таулесс Бирмингем университетінде математикалық физика профессоры болып тағайындалды, онда ол 1980 жылға дейін Сиэтлдегі Вашингтон университетінде физика профессоры болды.

Ғалым Маргарет Скрейске үйленген (ағылш. Margaret Scrase, онымен Корнеллде танысқан және кейінірек Вашингтон университетінде патологоанатом болып жұмыс істеген. Олардың үш баласы болды, олар да ғалым және мұғалім болды.

Таулесс ядролық физика, статистикалық механика және конденсацияланған зат физикасы бойынша еңбектердің авторы. Ол физиканың әртүрлі салаларында өте жемісті болып шыққан заттың топологиялық күйлеріне қатысты идеяларымен танымал. 1970 жылдардың басында Дж. Майкл Костерлицпен бірге ол екі өлшемді жүйелердегі фазалық ауысулар теориясын жасады, оған сәйкес мұндай жүйелерде төмен температурада ерекше топологиялық ауытқулар, яғни құйындар пайда болады. Мұндай құйындардың бұзылуымен байланысты фазалық ауысу Березинский — Костерлиц —Таулесс ауысуы ретінде белгілі. 1970 жылдардың соңына қарай мұндай ауысудың болуы аса сұйық гелийде эксперименталды түрде расталды; ұқсас процестерді аса өткізгіш және магниттік материалдардың жұқа қабықшаларында байқауға болады.

1980 жылдары Таулесстің жұмысы кванттық Холл эффектісінің топологиялық сипатын көрсетті, жүйеде ретсіздік болған кезде де Холл кедергісінің магнит өрісіне сатылы тәуелділігін түсіндірді. Дэвид Таулесс, Махито Кохмото, Питер Найтингейл және Марсель ден Нейстың 1982 жылы Physical Review Letters журналында жарияланған классикалық мақаласында периодтық потенциалдағы екі өлшемді электронды газ мәселесі қарастырылды. Мұндай газдың жолақ құрылымы Хофштадтер көбелегі ретінде белгілі, оның ерекше қасиеті бар екені белгілі болды: Холл өткізгіштігін сипаттайтын Бриллюэн аймағының шекарасындағы тұйықталған интеграл ТКНН инварианты деп аталатын кванттық санды анықтайды (мақала авторларының алғашқы әріптерінен). Көп ұзамай бұл инварианттың топологиялық инварианттың бір түрі болып табылатын Черн санының ерекше жағдайы екені және оны Берри фазасы тұрғысынан да сипаттауға болатыны анықталды. Топологиялық идеяларды кванттық Холл эффектісінің физикасына қолдану кейіннен топологиялық изоляторлардың ашылуына әкелді.

Сондай-ақ кездейсоқ өткізгіш ортада электрондардың тасымалдануын сипаттайтын энергия Таулесса және кванттық топологиялық жүйеде оның параметрлерінің адиабаталық өзгеруі кезінде зарядтың тасымалдануын сипаттайтын «Тоулсыз сорғы» деп аталатын ұғым белгілі.

• Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (1979)
• Холвек сыйлығы (1980)
• Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі (1981)
• Фриц Лондон сыйлығы (1984)
• Америкалық физикалық қоғамның мүшесі (1987)
• Физика саласындағы Вольф сыйлығы (1990)
• Дирак медалі (1993)
• Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1995)
• Онсагер сыйлығы (2000)
• Физика бойынша Нобель сыйлығы (2016)

• Нобель комитетінің сайтынан ақпарат(Ағылшын тілінде)