Термин (лат. terminus — «шекара», «шек») — ғылым, техника, өнер және басқа да арнайы салаларда белгілі бір ұғымды дәл, тұрақты мағынада атау үшін қолданылатын сөз немесе сөз тіркесі. Терминнің басты ерекшелігі — оның мағынасының нақтылығы, тұрақтылығы және бірмәнділігі.
Күнделікті тілде қолданылатын сөздер көбіне көпмағыналы болып келеді және олардың мағыналық шегі контекстке байланысты өзгеріп отырады. Ал ғылыми ой-пікірді дәл жеткізу үшін қолданылатын терминдердің мағынасы айқын белгіленіп, нақты бір ұғыммен ғана байланыстырылуы тиіс.
Терминнің негізгі белгілері
Ғылыми әдебиеттерде терминге қойылатын негізгі талаптар мыналар болып саналады:
- мағынасының дәлдігі мен бірмәнділігі;
- тұрақты қолданысқа ие болуы;
- белгілі бір ғылым саласындағы ұғымдар жүйесімен тығыз байланыста болуы;
- қолдануға ыңғайлылығы және түсініктілігі.
Терминдер толыққанды ғылыми құрал ретінде қызмет атқаруы үшін олар жалпы ғылыми терминология жүйесіне үйлесімді түрде енуі қажет.
Әдебиеттанудағы терминдер
Әдебиеттану ғылымында қолданылатын терминдер қатарына көркемөнер, көркем бейне (образ), идея, мазмұн мен түр, сюжет, лирика, эпос, драма, стиль, өлең құрылысы, әдеби процесс, көркемдік әдіс, жанр сияқты ұғымдар жатады.
Алайда әдебиеттану терминологиясы табиғаттану ғылымдарындағыдай немесе логика мен философиядағыдай толық жүйеленген сипатқа әрдайым ие бола бермейді. Бұл жағдай әдебиеттанудың зерттеу нысанының күрделілігімен, көркемдік құбылыстардың көпқырлылығымен және оларды талдауда баяндау, сипаттау тәсілдерінің басымдығымен түсіндіріледі.
Кейбір әдебиеттанулық ұғымдар терминге қойылатын қатаң талаптарға толық сәйкес келмей, мағыналық жағынан «жартылай термин» күйінде қолданылады. Мұндай жағдай ғылыми талдаудың нақтылығын әлсіретіп, зерттеу жұмысын күрделендіре түседі.
Терминдік жүйенің маңызы
Ғылыми терминдердің жүйелі түрде қалыптасуы зерттеудің теориялық деңгейін көтеруге мүмкіндік береді. Терминдер неғұрлым терең мағыналы болып, зерттелетін әдеби құбылыстың сипатын дәл көрсетсе, ғылыми тұжырымдардың сапасы соғұрлым арта түседі.
Терминологиялық жүйенің дамуы ғылыми танымның өрісін кеңейтіп, жаңа зерттеу бағыттарының қалыптасуына жол ашады. Бұл үрдіс антикалық дәуірден бастап байқалады. Мысалы, Аристотельдің «Риторика» мен «Поэтика» еңбектерінде, сондай-ақ Буалоның «Поэзия өнері» трактатында метафора, стиль сияқты ұғымдарды нақтылау әрекеттері осының айғағы болып табылады.
Қазіргі әдебиеттанудағы терминология
XX–XXI ғасырларда әдебиеттану терминологиясы жалпы философиялық ұғымдармен, лингвистика, математика және семиотика салаларынан енген терминдермен толыға түсті. Бұл әсіресе жазушылар тіліне, поэтикаға, өлең құрылысына және фольклортануға арналған зерттеулерден айқын байқалады. Негізгі терминдердің бірмәнді әрі тұрақты қолданылуы терең талдаулар мен жаңа ғылыми қорытындылар жасауға мүмкіндік берді.
Қазақ әдебиеттануындағы терминдер
Қазақ әдебиеттану ғылымында термин қалыптастыру саласында елеулі жетістіктер бар. Әсіресе қазақ поэзиясы мен сөз өнеріне тән ұлттық сипаттағы әдеби құбылыстарды белгілеу бағытында жүйелі жұмыс жүргізілді.
Ауыз әдебиетіне тән жырау, жыршы, суырыпсалма өнер, айтыс, шешендік сөз, жыр, толғау, қара сөз сияқты жанрлық және поэтикалық ұғым-терминдер ғылыми айналымға енгізілді.
Бұл салада айрықша еңбек сіңірген ғалым — Ахмет Байтұрсынұлы. Оның 1926 жылы жарық көрген «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде халық поэзиясы мен әдебиетіне қатысты көптеген терминдер алғаш рет жүйеленіп ұсынылды. Бұл терминдердің едәуір бөлігі қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымында орнықты қолданыс тапты. Ал кейбірі уақыт өте келе еленбей қалғанымен, оларды қайта қарастырып, ғылыми айналымға енгізу болашақтағы маңызды міндеттердің бірі болып саналады.
Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі әдебиеттанулық терминдер ғылыми ойдың дамуына сәйкес одан әрі толығып, жетілдірілуде. Дегенмен, ғылыми ұғымдардың мағынасын терең әрі дәл жеткізетін, сонымен қатар тілдік тұрғыдан жатық, құлаққа жағымды және көпшілікке түсінікті терминдерді қалыптастыру қажеттігі әлі де өзекті мәселе болып отыр.
Қараңыз
- Ғылыми терминология
- Әдебиеттану
- Ахмет Байтұрсынұлы
- Поэтика