Түрікмен әліпбиі

Түрікмен әліпбиі (түрікм. türkmen elipbiýi, Tүркмен элипбийи, تۆرکمن الیپبییی) — түрікмен тілін жазып алуға қолданылатын жазу жүйесі. Түрікменстан және Өзбекстан түрікмендері латын әліпбиін қолданса, Иран және Таяу Шығыстың басқа да түрікмендері парсы әліпбиіне негізделген нұсқасымен жазады.

Түрікмен тілінің жазуы XIII—XIV ғасырларда пайда болды. XVIII-ғасырда-ақ түрікмен тілінде бай әдебиет болған. Алайда халықтың ана тілінде сауаттылығы XIX-ғасыр аяғының өзінде 1%-дан аз болды, кітап шығару өте шектеулі болды, түрікмен тіліндегі алғашқы баспа 1913 жылы ғана пайда болды, ал тұңғыш газеті 1914 жылы жарыққа шықты.

Иран, Ирак және Ауғанстан түрікмендері қазірдің өзінде де парсы тіліне негізделген нұсқасын қолданады.

Соңғы 4 онжылдық бойы Иранда Заманауи стандартталған түрікмен араб жазуын құрастыру жүргізіліп жүр. Парсы әліпбиі, өзгертусіз немесе стандарттаусыз түрікмен тілі үшін жарамайды: бір "т" дыбысы үшін парсылардың екі түрлі әріпі бар (ت، ط) және түрікмен тілінде бар, бірақ парсы тілінде жоқ дауысты дыбыстарды жазып алу қиын.

Заманауи стандартталған түрікмен араб әліпбиін алғаш рет марқұм доктор Һамид Нотқи жасап, Иран-Әзірбайжан-Түрік Варлық (Varlık) журналында жариялады. Содан бері бұл жүйені ирандық түрікмендер қолданып келе жатыр және «Yaprak» және «Sahra» сияқты түрікмен басылымдары, сондай-ақ түркиялық мемлекеттік ақпарат құралдары (мысалы TRT 29 маусымның 2023 жылы.) қолданады.

2010 жылы ирандық-түрікмен әдебиетшісі және лингвист Махмыт Атағазлы (түрікм. Mahmyt Atagazly) заманауи стандартталған түрікмен араб әліпбиін үйрететін «Түрікмен тілін дұрыс жазуға арналған нұсқаулық» (парсы: راهنمای نوشتار درست ترکمنی‎, түрікм. تورکمن یازوو قادالاری, Turkmen Ýazuw Kadalaryz) кітапша жазған. Бұл кітапшада Атағазлы әліпбиді таныстырып қана қоймай, түрікмен тілі фонологиясын және осы фонологияны дұрыс көрсету үшін түрікмен жазу ережелерін жазып алған.

1930 жылдардың аяғында КСРО-да жазуларды кирилизациялау процесі басталды. 1939 жылы қаңтарда «Sovet Tyrkmenistanь» газетінде түрікмен әрпін кириллицаға көшіру туралы бастамамен Ашхабад және Ашхабад ауданы мұғалімдерінің хаты жарияланды.

1940 жылы мамырда Түрікмен КСР Халық Комиссарлар Кеңесі барлық мемлекеттік және қоғамдық мекемелерді жаңа әліпбиге көшіру туралы қаулы қабылдады.

Түркімен кирилл әліпбиі 2000 жылға қарай ресми қолдану аясынан толығымен алынып тасталды.

Кеңестік Түрікменстанда 1928 жылы латын графикасы қабылданды. 1940 жылы Кеңес Түрікменстанындағы Ресейдің ықпалының себебімен түрікмен кириллицасы құрылды. Тәуелсіздік алған салысымен елдің тұңғыш президенті Сапармұрат Ниязов тұсында жаңа латын әліпбиінің нұсқасығ құрастыру жоспарлары пайда болды. 1992 жылғы Тәуелсіз Түрікменстанның тұңғыш латиницасының басқа еш тілде болмаған ерекшелігі — q, v, x әріптерінің ө, ү, ы әріптерімен байланыстырылғаны. Әліпби көпшілікке ұнамағаннан, өзгертілуі шешілді.

1993 жылы ақпан айынында Сапармұрат Атаұлы Ниязов ұсынған нұсқасында фунт (£), доллар ($), иен (¥) және цент белгілері (¢) сияқты әдеттен тыс әріптер пайдаланылған: Aa Bb Çç Dd Ee Ää Ff Gg Hh Ii Jj £ſ Kk Ll Mm Nn Ññ Oo Öö Pp Rr Ss $¢ Tt Uu Üü Ww Yy ¥ÿ Zz.

Қазіргі латын жазуына негізделген, 1999 жылы қабылданған әліпбиі бұл әдеттен тыс символдардың қолданысын тоқтатқан.