Фрэнк Вильчек

Фрэнк Вильчек
ағылш. Frank Wilczek
Туған күні	15 мамыр 1951 (1951-05-15)(75 жас)
Туған жері	Минеола (Нью-Йорк), Нью-Йорк, АҚШ
Ғылыми аясы	физик, профессор, теориялық физика, университет оқытушысы
Жұмыс орны	Массачусетс технологиялық институты, Калифорния университеті, Санта-Барбара, Лейден университеті
Альма-матер	Принстон университеті, Чикаго университеті, Martin Van Buren High School
Ғылыми жетекші	Дэвид Гросс
Марапаттары	Үлгі:Польша Республикасының алдында сіңірген еңбегі үшін орденінің командоры Физика саласындағы Нобель сыйлығы (2005)
Сайты	frankawilczek.com

Фрэнк Вильчек (Вилчек) (ағылш. Frank Wilczek; 15 мамыр 1951,Минеола, Нью-Йорк, АҚШ) — американдық теориялық физик, 2004 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты , Массачусетс технологиялық институтының профессоры, Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының (1990) және Америка философиялық қоғамының (2005) мүшесі және Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2021).

Минеолада поляк-итальян аралас отбасында дүниеге келген ол Куинс жалпы мектебінде, содан кейін Ван Бюрен мектебінде оқыды. Ол 1970 жылы Чикаго университетінде математика бойынша бакалавр дәрежесін, 1972 жылы магистр дәрежесін және 1974 жылы Принстон университетінде PhD дәрежесін алды, онда 1981 жылға дейін, яғни Санта-Барбарадағы Калифорния университетіне көшкенге дейін сабақ берді. 1989 жылдан 2000 жылға дейін Принстондағы Жетілдірілген зерттеулер институтында профессор болды. 2000 жылдан бастап Массачусетс технологиялық институтының Теориялық физика орталығында физика профессоры болып жұмыс істеді. Сондай-ақ, ол Санта-Барбарадағы Кавли теориялық физика институтында жұмыс істеді.

Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі (1993), Америка ғылымды дамыту қауымдастығының (2000) және Америка физикалық қоғамының толық мүшесі, Польша ғылым академиясының шетелдік мүшесі.

1973 жылы ол Бетси Девайнге үйленді. Олардың — Эмити және Мира есімді екі баласы бар.

• 2005 жылдың басында ол «Пенн мен Теллер: Өтірік!» комедиялық шоуының бір эпизодында пайда болды. Шоу елес аңшылары туралы болды, ал доктор Вильчек паранормальды жалған ғылымды жоққа шығару үшін сарапшы ретінде шақырылды.
• 2016 жылы ол Нобель сыйлығының лауреаттарының Greenpeace, Біріккен Ұлттар Ұйымы және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдерге (ГМО) қарсы күресті тоқтатуға шақырған хатына қол қойды.
• Вильчектің «Физиканың сұлулығы» кітабы «Барлық ғылым» бағдарламасының сарапшыларынан жоғары баға алды және осының арқасында тегін және заңды түрде жүктеп алуға қолжетімді болды .

1973 жылы Принстон университетінде Дэвид Гросспен бірге аспирант болып жұмыс істеген Вильчек асимптотикалық еркіндікті ашты, ол кварктер бір-біріне неғұрлым жақын болса, олардың арасындағы күшті өзара әрекеттесу (немесе түс алмасу) соғұрлым әлсіз болады деп тұжырымдайды. Кварктер бір-біріне өте жақын болған кезде, олардың арасындағы ядролық күштер соншалықты әлсіз болады, сондықтан кварктер бос бөлшектер сияқты әрекет етеді. Дэвид Политцер де тәуелсіз түрде ашқан бұл теория кванттық хромодинамиканың дамуындағы маңызды қадам болды.

Вильчек аксиондарды, аниондарды, асимптотикалық еркіндікті, кварк материясының түстің асқын өткізгіштік фазаларын және кванттық өріс теориясының басқа да аспектілерін зерттеуге үлес қосты. Ол конденсацияланған материя физикасы мен астрофизикадан бастап бөлшектер физикасына дейінгі ерекше кең ауқымды тақырыптар бойынша жұмыс істеді.

Ғылыми қызығушылықтар

• элементар бөлшектер физикасы: теориялық идеялар мен бақыланатын құбылыстар арасындағы байланыс
• заттың мінез-құлқы: аса жоғары температуралар, тығыздықтар және фазалық құрылымдар
• элементар бөлшектер физикасын космологияға қолдану
• конденсацияланған зат физикасында өріс теориясы әдістерін қолдану
• қара құрдымдардың кванттық теориясы

• Макартур стипендиясы (1982)
• Сакурай сыйлығы (1986)
• Дирак медалі, Халықаралық теориялық физика орталығы (1994)
• Лоренц медалі, Нидерланды Корольдік Ғылым академиясы (2002)
• Кейс Вестерн Резерв Университетінің Michelson–Morley Award (2002)
• Еуропалық физикалық қоғамның бөлшектер физикасы және жоғары энергия физикасы бойынша сыйлығы (2003)
• Джулиус Эдгар Лилиенфельд сыйлығы, Америка физикалық қоғамы (2003)
• Физика бойынша Нобель сыйлығы (2004)
• Король Фейсал атындағы халықаралық сыйлық (2005)
• Julius Wess-Preis (2008)
• Ягеллон университетінің құрметті докторы (2012)
• Оскар Клейн медалі (2013)
• Эсселер үшін сыйлық, Gravity Research Foundation (2014)
• Lise Meitner Distinguished Lecture (2015)
• Темплтон сыйлығы (2022)

Таңдаулы мақалалар (ағылш.)

• Адрондық фазалардың кварк сипаттамасы 24 шілденің 2006 жылы.
• Кварк пен адрон материясының үздіксіздігі 24 шілденің 2006 жылы.
• Екі және үш дәмі бар QCD-дегі жоғары тығыздықтағы кварк зат және ренормализация тобы. 24 шілденің 2006 жылы.
• Жоғары тығыздықтағы QCD-де түс дәмін түсіру және хиральды симметрияның бұзылуы 24 шілденің 2006 жылы.
• Кванттық өріс теориясы 24 шілденің 2006 жылы.
• Көлем және калибрлік симметриядан алынған Риман-Эйнштейн құрылымы 24 шілденің 2006 жылы.
• Пфаффиан кванттық Холл күйі үшін Черн — Саймонс тиімді өріс теориясы 24 шілденің 2006 жылы.

Кітаптар

• Бөлшек статистика және Анионның асқын өткізгіштігі, 1990
• Физикадағы геометриялық фазалар / Fractional Statistics and Anyon Superconductivity, 1990
• Гармонияларды аңсау: Қазіргі физикадағы тақырыптар мен вариациялар / Longing for the Harmonies: Themes and Variations in Modern Physics, 1989
• Фантастикалық шындықтар: 49 ақыл-ой саяхаты және Стокгольмге саяхат / Fantastic Realities: 49 Mind Journeys And a Trip to Stockholm, 2006
• Вакуум музыкасы / La musica del vuoto, 2007
• Болмыстың жеңілдігі: Масса, Эфир және Күштердің бірігуі / The Lightness of Being: Mass, Ether, and the Unification of Forces, 2008
• Ф. Вильчек Әдемі сұрақ. Табиғаттың терең құрылымын табу ( A Beautiful Question. Finding Nature’s Deep Design, Allen Lane, 2015, ISBN 9781846147012 және ISBN 1846147018).
• Ф. Вильчек. Нәзік физика. Масса, эфир және әмбебап күштердің бірігуі

• Ф. А. Вильчек. «Асимптотикалық еркіндік: Парадокстардан парадигмаларға дейін». Нобель дәрісі. 3 наурыздың 2009 жылы.
• Нобель комитетінің веб-сайтынан алынған ақпарат. 1 желтоқсанның 2008 жылы. .(Ағылшын тілінде)
• Фрэнк Вилчектің MIT-тегі басты беті 6 қыркүйектің 2014 жылы. (Ағылшын тілінде)
• Wilczek-тің ArXiv ғы мақалалары 9 маусымның 2020 жылы. (Ағылшын тілінде)
• Вильчектің SLAC дерекқорындағы ғылыми мақалалары(қолжетпейтін сілтеме) (Ағылшын тілінде)
• (Ағылшын тілінде)
• Вильчек аниондар және асқын өткізгіштік туралы 16 ақпанның 2005 жылы. (Ағылшын тілінде)
• Вильчек отбасының Нобель шытырман оқиғалары туралы блогы 30 қыркүйектің 2011 жылы. (Ағылшын тілінде)

1. За «открытие асимптотической свободы в теории сильных взаимодействий» — совместно с Дейвидом Гроссом и Дейвидом Политцером.