Химиялық формула

Химиялық формула — химиялық жеке заттар молекуласының құрамын химиялық таңба және сан арқылы белгілеу.

Молекула өз құрамына қарай екіге бөлінеді:

• Дара — бір ғана элементтің атомдарынан құралған молекула.

Мысалы, ${\displaystyle {\ce {H2,O2,Cl2}}}$

• Күрделі молекула — екі немесе одан да көп әртүрлі химиялық элементтерден құралған молекула.

Мысалы, ${\displaystyle {\ce {H2O,CO2,NH3}}}$

Химиялық формула бойынша пайыздық құрамды есептеу

Химиялық формула арқылы қосылыстағы элементтердің массалық үлесін пайызбен есептеуге болады. Керісінше, белгілі пайыздық құрам бойынша заттың формуласы анықталуы мүмкін.

Мысалы: Cr₂O₃ (хром тотығы)

• Молекулалық масса: ${\displaystyle 2\times 52+3\times 16=152}$
• Хромның массалық үлесі: ${\displaystyle {\frac {2\times 52}{152}}=68{,}4}$%
• Оттектің массалық үлесі: ${\displaystyle {\frac {3\times 16}{152}}=31{,}6}$%

Формуланы пайыздық құрам бойынша табу

1. Әр элементтің грамм-атом санын табамыз:
   • Хром: ${\displaystyle {\frac {68,4}{52}}=1,32}$
   • Оттек: ${\displaystyle {\frac {31,6}{16}}=1,98}$
2. Қатынасты ең кіші бүтін санға келтіреміз:
   • ${\displaystyle 1,32:1,98\approx 2:3}$

Осыған сәйкес хром тотығының формуласы — Cr₂O₃.

Қарапайым және нақты формула

• Қарапайым (эмпирикалық) формула — молекуладағы элементтер арасындағы ең кіші бүтін сан қатынасын көрсетеді.
• Нақты (молекулалық) формула — молекуладағы барлық атомдардың нақты санын көрсетеді.

Нақты формуланы анықтау үшін заттың салмақ құрамымен бірге тәжірибеде анықталған молекулалық массасы да қажет.

Валенттілік арқылы формула құрастыру

Химиялық формуланы элементтердің валенттілігіне сүйене отырып құрастыруға болады. Мысалы, сутек бір валентті, ал оттек екі валентті элемент болғандықтан, судың формуласы ${\displaystyle {\ce {H2O}}}$ болады.

Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том