Елбарыс сұлтан

ІІ Елбарыс хан (1604–1623) — 1622–1623 жылдары билік еткен Хиуа ханы.

​Арабшахидтер әулетінен, Шайбанилер тармағынан тарайды. Араб Мұхаммед ханның ұлы. 1617–1618 жылдары ағасы Хабаш сұлтанмен бірге Хорасанға жасалған жорыққа қатысушы болды. Көп ұзамай әкесіне қарсы шығып, әскермен Үргенішке қарай аттанды. Әкесі олардың басқаруына бай қала — Уәзірді берді.

1622 жылы Елбарыс күтпеген жерден Хиуаны басып алды, нәтижесінде сонда болған Араб Мұхаммед хан тұтқынға түсті. Сол кезде Елбарысқа қарсы ағайынды Исфандияр мен Әбілғазы шықты. Елбарыс әкесін босатып, Қыр мен Үстіртке шегінді. Әбілғазы Елбарысқа шабуыл жасауға дайын болды, бірақ оған аталық Хұсейін қожаның кеңесіне құлақ асқан Араб Мұхаммед хан кедергі жасады. Дегенмен, аталық Хұсейін қожа Елбарысқа жасырын түрде қолдау көрсетіп отырған еді.

Нәтижесінде бірнеше ай бойы екі тарап та күш жинады. Соңында Ташлы-Ярмыш каналындағы шайқаста Елбарыс хан әскерін жеңіліске ұшыратып, әкесін тұтқынға алды. Оны ағасы Хабаш сұлтанға жіберді (ол Араб Мұхаммед ханды соқыр етуге бұйрық берді). Осыдан кейін Елбарыс хан болып жарияланды. Ол Хабаш сұлтанды Хазараспта тізе бүккен Исфандиярға қарсы жіберді. Исфандиярға Меккеге қажылыққа бару бұйырылды. Ағайындылар күзетпен Хиуаға жіберілді.

1623 жылы Исфандиярдың парсы жасағымен әкесін босатуға аттанғаны белгілі болды. Сол кезде ІІ Елбарыс хан Араб Мұхаммедті, бауыры Хорезмшах сұлтанды және Исфандиярдың екі ұлын өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Дегенмен, бұл Исфандиярды тоқтата алмады, оның жағына жетекші түрікмен тайпалары өте бастады. Әмудария өзеніндегі шайқаста Хабаш сұлтан жеңіліске ұшырап, ІІ Елбарыс ханға қашты. Бірақ оған қарсы Шариф сұлтан шықты. Шешуші шайқас Үргеніш түбінде өтіп, хан жеңіліс тауып, тұтқынға түсті және сол жерде өлім жазасына кесілді. Жаңа хан болып Исфандияр таққа отырды.

• Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
• Жуковский С. В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. Петроград, 1915
• История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
• История Узбекистана в источниках. Составитель Б. В. Лунин. Ташкент, 1990
• История Хорезма. Под редакцией И. М. Муминова. Ташкент, 1976
• Howorth, Henry Hoyle. History of the Mongols, from the 9th to the 19th Century. Part II division II. The so-called tartars of Russia and Central Asia. Londres: Longmans, Green and Co, 1880.