Шалкиіз жырау

Шалкиіз Тіленшіұлы
Толық есімі	Шалкиіз Тіленшіұлы
Туған күні	1465 (1465)
Қайтыс болған күні	1560 (1560)
Азаматтығы	Ұлы Орда Ноғай Ордасы Қазақ хандығы
Ұлты	Қазақ
Қызметі	Жырау, ақын, кеңесші, жауынгер
Белсенділігі	XV–XVI ғғ.
Білімі	Жоғары (өз заманына сай діни білім)
Осы үшін белгілі	Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау, сопылық бағыттағы толғаулардың авторы
Әкесі	Тіленші

Шалкиіз Тіленшіұлы (1465—1560) — аңызға айналған қазақ жырауы, ақын.Үлкен Орданың беклербегі Темірдің, кейіннен ноғай биі Мамай мен қазақ ханы Хақназардың сенімді серігі әрі кеңесшісі болған.

Шалкиіз Тіленшіұлы — Қазақ хандығының қалыптасу кезеңіндегі көрнекті жырау. Ол өз заманына сай жақсы білім алған. Үлкен Орданың биі Темірдің жақын адамы ретінде Ыстанбұл, Қырым, Дон және Солтүстік Кавказ өңірлерін аралаған.

Шалкиіз өз шығармаларында тек текті жауынгер ретінде ғана емес, сонымен бірге мәрттігі мен даналығы билеушіден де асып түсетін данагөй тұлға ретінде көрінеді. Оның өлеңдері әміршіні дәріптеуге емес, жыраудың өз тұлғасын, ішкі болмысын ашуға бағытталған. Шалкиіз ел басқарушы көшбасшының рөлін жоққа шығармаған, бірақ билеушінің адами қасиеттері оның лауазымына сай болуын және мемлекет оның қате шешімдерінен зардап шекпеуін талап еткен. Ол өмірінің басым бөлігін Қазақ хандығында өткізген.

Әдебиеттанушылар жыраудың жоғары білімділігін ерекше атап өтеді. Ол өзінің әлемдік танымында Құран символикасы мен діни лексиканы белсенді қолданған. Оның толғауларында «Хақ» (Ақиқат/Алла), «Қағба», «Алла», «Әзірейіл» сияқты ұғымдар негізгі рөл атқарады. Зерттеушілер, соның ішінде М. Олкотт, оның поэзиясында сопылық руханилық пен дала жауынгерін дәріптейтін дәстүрлі жыр үлгісінің бірегей үндестік тапқанын көрсетеді.

Шалкиіздің бізге 30-ға жуық туындысы жеткен, олар оның ақындық өнердің нағыз шебері болғанын дәлелдейді. Жырау шығармашылығы поэзияның барлық негізгі жанрларын қамтиды: билеушіге арнаулар, мадақ жырлары, философиялық толғаулар, халық тағдыры туралы ойлар, сондай-ақ адамгершілік пен достық туралы ғибратты сөздер. Автор өз өлеңдерінде бай көркемдік тәсілдерді, дөп түсетін теңеулерді, метафоралар мен параллелизм әдістерін шебер қолданған.

Оның би Темірге бағыттаған арнаулары ерекше мәнге ие. Бірінші арнауында ақын билеушінің қаһарына ұшырап, өзіне жасалған қиянат пен қорлыққа өкпе-назын білдіреді. Ал екіншісінде — әміршіні Меккеге қажылыққа бару сапарынан бас тартуға көндіруге тырысады. Шалкииз сопылық дүниетанымға сүйене отырып, діндегі догматизм мен тек сыртқы жоралғыларды соқыр орындаудан сақтандырады. Ол Темірді басты қауіп-қатерге бас тікпей, жау қоршауында тұрған халықты басшысыз қалдырмауға шақырады. Ол бұл жағдайда қажылыққа бару парыз (міндетті) емес екенін түсіндіреді. Сол заманда Меккеге бару жолы бір жылға жуық уақытты алатынын ескерсек, жырау мемлекет қауіпсіздігін ойлап, халықты діннің шынайы мәнін түсінуге шақырғаны көрінеді.

• Харузин ауылы Киргизы Букеевской Орды, М., 1889;
• Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965;
• соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.