Әділ Герей

	Әділ Герей; қырымтат. Adil Geray,; عادل كراى
	; Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672)
Лауазымы
1666 — 1671
Ізашары	IV Мехмет Герей
Ізбасары	I Сәлім Герей
Өмірбаяны
Діні	ислам
Дүниеге келуі	1617 ; Карнобат, Осман империясы
Қайтыс болуы	1672 ; Карнобат, Осман империясы
Династия	Герейлер
Әкесі	Мұстафа Шобан Герей
Әділ Герей Ортаққорда
	өңдеу

Әділ Герей (қырымтат. Adil Geray, 1617—1672) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы.

Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан.

Өмірбаяны

Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) I Фатих Герейдің заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, III Мехмет Герей Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары IV Мехмет Герей ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды.

1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы Дәулет Герейді қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады.

Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды.

Әділ Герей хан Запорожье казактарының гетманы Петр Суховеймен Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының Осман империясына тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды.

1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі Болгариядағы Карнобат) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды.

Атасы мен әкесі

Аңыз бойынша, 1588–1597 жылдар аралығында татарлардың жорығы кезінде поляк ақсүйектерінің бір қызы тұтқынға түсіп, Фатих Герейге әкелінген. Фатих оған үйленгісі келгенімен, қыз өз дінінен бас тартуға келіспеген. Сондықтан ол құн төленгенге дейін тұтқында ұсталған. Қызды Польшаға жеткізіп, оның азаттығы үшін төленетін құнды алып қайту сарай қызметшісі Қажы Мұстафаға тапсырылған. Жол үстінде қыз ұл баланы дүниеге әкеледі. Бұл хабар Фатих Герейге жеткенде, ол баланың өзінен туғанын мойындамай, оқиғаны өзінің абыройына нұқсан келтіретін жағдай деп қабылдаған. Ол үшеуін де жазалауға адам жібергенімен, қыз босану кезінде қайтыс болып, Қажы Мұстафа нәрестені алып қашып кетеді. Балаға Мұстафа деген есім беріледі. 1597 жылы Фатих Герей қайтыс болғаннан кейін, Қажы Мұстафа мен бала Қырымға келіп, Ақмешіт маңына қоныстанады. Мұстафа қарапайым бақташы болып өсіп, кейін екі ұлды болады. 1623 жылы III Мехмет Герей Мұстафаны астанаға шақыртады. Оны Фатих Герейдің ұлы деп таныған III Мехмет Герей Мұстафаны нұреддин етіп тағайындап, оған Дәулет Герей деген жаңа есім береді. Ал оның ұлдарына дүниеге келгендегі Құлболды және Жолболды есімдерінің орнына Фатих Герей және Әділ Герей деген есімдер беріледі. Осыған байланысты олардың әулеті Шобан, яғни «шопан, бақташы, қойшы» деп аталып кеткен. Келесі жылы түрік әскерінің Қырымға жасаған жорығы сәтсіз аяқталды. Жеңілген түрік әскерін қуған шайқастардың бірінде Әділ Герейдің әкесі Мұстафа-Дәулет Герей-Шобан қаза тапты.

Хауорттың (1880) нұсқасы Гайворонский келтірген баяндаудан бірнеше маңызды тұста ерекшеленеді. Біріншіден, тұтқынға түскен қыздың есімі жөнінде айырмашылық бар. Хауорт оны Мария Потоцкая деп атайды. Ал Пургшталь (1856) бұл есімді нақты бекітпей, қыздың «Мария Потоцкая болуы мүмкін» екенін ғана айтады. Екіншіден, Қажы Мұстафаның есімі Хауорттың нұсқасында Қажы Ахмет деп беріледі. Үшіншіден, Дәулет Герейдің есімі де өзгеше көрсетілген: Хауорт оны Ахмет Герей деп атайды. Төртіншіден, Әділ Герейдің шыққан тегі жөнінде Хауорттың нұсқасы бұрынғы баяндаудан өзгеше. Ол Әділ Герейді «Шобан Герейдің» тағы бір ұлы деп көрсететін сияқты. Яғни Әділдің Мұстафаның ұлы екені жөніндегі шежірелік нұсқаны ұстанбайды. Бесіншіден, Мұстафаның Дәулет Герей ретінде танылуының себебі де басқаша түсіндіріледі. Хауорттың айтуынша, III Мехмет Герейдің өз баласы болмағандықтан, ол Мұстафаны асырап алып, кейін оны өз әулетінің мүшесі ретінде таныған.

Осылайша, екі нұсқаның негізгі айырмашылығы мынада: Гайворонский нұсқасында Мұстафа — Фатих Герейдің даулы түрде танылған ұлы, ал оның ұлдары Фатих пен Әділ деп көрсетіледі; Хауорт нұсқасында Мұстафаның есімі Қажы Ахметпен байланыстырылады, Дәулет Герейдің орнына Ахмет Герей аталады және Әділ Герейдің «Шобан Герейден» тарауы өзгеше түсіндіріледі. Сонымен қатар, Мария Потоцкая туралы мәліметтің өзі де кейінгі авторларда нақты тарихи факт ретінде емес, болжам немесе аңыздық дерек ретінде беріледі.

Әдебиет

Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1-2, Киев-Бақшасарай
Howorth, Henry Hoyle (1880). History of the Mongols, Part 2. pp. 540, 541, 558 (father), pp. 558–559 (reign).
von Hammer-Purgstall, Joseph (1856). Geschichte Der Chane Der Krim (in German). pp. 101–103 (father).