Аристотель (қатыгез)

Аристотель (б.з.д. 403 жылдан кейін қайтыс болған) — б.з.д. 404–403 жылдары Афинада билік жүргізген «Отыз қатыгездің» бірі болған ежелгі грек саяси қайраткері. Ол, болжам бойынша, б.з.д. 411 жылы стратег қызметін атқарған және Төртжүздердің олигархиялық режимін қолдаған. Сондай-ақ, Платонның «Протагор» диалогында кездеседі.

Платонның «Протагор» атты диалогында Аристотель алғаш рет аталады: б.з.д. 450 жылы, әлі жас жігіт кезінде, ол Протагормен және Парменидпен бірге Элейлік Зенонның бір дәрісіне қатысып, идеялар мен заттардың қасиеттері, бірлік пен өзгешелік жөніндегі философиялық пікірталасқа қатысқан. Кейінірек Аристотель саяси қызметпен айналыса бастайды. Ксенофонт өзінің «Грек тарихы» еңбегінде Аристотель есімді стратегті атайды: б.з.д. 411 жылы, Афиныада Төртжүздер режимі билік құрған тұста, ол Ээтионей мүйісінде бекініс салған.Демократияны жақтаушылар бұл құрылыс Спарта флотын Пирей портына кіргізу мақсатында жасалған деп күдіктеніп, осы оқиға Төртжүздердің құлауына және демократияның қайта орнауына себеп болған.

Ғалымдардың пайымдауынша, бұл стратег Платон сипаттаған және кейінірек Отыз тиранның бірі болған Аристотельмен бір адам болуы мүмкін. Бұл жағдайда, Аристотельдің б.з.д. 411 жылдан бастап олигархиялық көзқараста болғаны айқындалады.

Келесі жылдары Аристотель қуғында болды. Белгілі болғандай, б.з.д. 404 жылы, Афинаның берілуімен Пелопоннес соғысы аяқталған кезде, Спарта қолбасшысы Лисандр оны Спартаға жіберіп, «Фераменмен келіссөздер кезінде ол (Аристотель) тек эфорлар ғана соғыс пен бейбітшілік мәселелерін шешуге құқылы деп мәлімдегенін» эфорларға жеткізуді тапсырған. Көп ұзамай бейбіт келісімге қол жеткізілді.

Билік Афинада олигархиялық мүдделерге қызмет еткен Отыздықтар (кейін «Отыз тиран» деп аталған) коллегиясына өтті, және Аристотель осы коллегияның мүшесі болды. Белгілі дерекке сәйкес, ол кеңестің халық жиналысы (экклесия) арқылы сайланған үштен бір бөлігіне жатты және Антиохида филасының өкілі болды; зерттеушілер оны ең ықпалды «тирандардың» бірі деп санайды.

Атап айтқанда, дәл осы Аристотельді әріптестері Эсхинмен бірге Спартаға, Лисандрға, Афинаға гарнизон жіберу туралы өтінішпен аттандырды. Бұл өтініш қанағаттандырылып, жеті жүз спартаннан тұратын жасақ акропольге орналастырылды — бұл «Отыздықтың» билігінің тірегі болды. Б.з.д. 403 жылдың көктемінде демократия жақтаушылары Мунихия түбіндегі шайқаста жеңіске жетіп, келесі күні-ақ «Отыз тиран» биліктен құлатылып, Элефсинге қашты. Бұдан кейін Аристотель туралы сақталған дереккөздерде ештеңе айтылмайды.

1. Ксенофонт. Греческая история. — СПб.: Алетейя, 2000. — 448 с. — ISBN 5-89329-202-2.
2. Суриков И. Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — М.: Русский фонд содействия образованию и науке, 2011. — 328 с. — ISBN 978-5-91244-030-4.
3. Kirchner J. Aristoteles 5 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1899. — Bd. II, 1. — Kol. 1011.
4. Платон. Диалоги («Протагор», «Ион», «Евтифрон», «Парменид»). — М.: Эксмо, 2020. — 352 с. — ISBN 978-5-04-104400-8.
5. Фукидид. История. — М.: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.