Афина обасы

Афина обасы (көне грекше: Λοιμὸς τῶν Ἀθηνῶν, Loimos tôn Athênôn) — Пелопоннес соғысының екінші жылында (б.з.д. 430 ж.), афиналықтардың жеңісі әлі де мүмкін болып көрінген кезеңде, ежелгі Грекиядағы Афина қала-мемлекетін күйреткен індет. Оба шамамен 75 000–100 000 адамның өмірін қиды, бұл халықтың шамамен 25%-ын құрады, және ол қалаға азық-түлік пен жабдықтың жалғыз көзі болған Пирей порты арқылы енген деп саналады. Афиналық тірі қалған Фукидид бұл дерттің шығыс Жерорта теңізінің басқа аймақтарында да таралғанын, бірақ салдары онша ауыр болмағанын жазады.

Соғыс пен оба Афина қоғамына ұзақ мерзімді әсер етті. Қысқа мерзімде жаппай тәртіпсіздік орын алып, дәстүрлі жерлеу рәсімдері бұзылды. Фукидид дәстүрлі діни ғұрыптардың әлсірегенін және ырымшыл түсіндірулердің күшейгенін сипаттайды. Оның бағалауынша, Афина халқының қалпына келуіне шамамен 15 жыл қажет болды. Ұзақ мерзімде өлім-жітімнің көптігі байлықтың қоғам ішінде қайта бөлінуіне әкеліп, Афинаның саяси әлсіреуіне себеп болды.

Оба б.з.д. 429 жылы қайта оралып, үшінші рет б.з.д. 427/426 жылдың қысында пайда болды. Фукидид оба белгілері мен эпидемиологиясы туралы егжей-тегжейлі сипаттама қалдырған. Індеттің себебі ретінде шамамен 30 түрлі қоздырғыш ұсынылған.

Спарта мен оның одақтастары, Коринфтен басқа, негізінен құрлықтық алпауыт мемлекет болды; олар өте үлкен және іс жүзінде жеңілмейтін құрлық әскерлерін жинай алатын. Б.з.д. 431 жылдан бастап Спарта мен оның одақтастарының бірлескен құрлықтағы жорығы басталғанда, афиналықтар Периклдің басшылығымен Афина қаласының қабырғаларының ішіне шегіну саясатын ұстанды, жабдықтауды Афинаның теңіздегі үстемдігіне сүйеніп қамтамасыз етіп, ал қуатты афиналық флот спарталық әскерлердің қозғалысын мазалады. Алайда бұл стратегия Аттика ауылдық аймақтарынан онсыз да халқы тығыз қалаға жаппай көшуге әкеліп, халықтың шамадан тыс көбеюі мен ресурстар тапшылығын туғызды. Тығыз орналасу мен сол кездегі нашар гигиена жағдайларының салдарынан Афина аурудың ошағына айналып, көптеген азаматтар қаза тапты.

Афиналықтар Пелопоннес соғысында жеңіске жету үшін спарталықтар олардың су көздерін улаған болуы мүмкін деп ойлаған. Спарталықтар обаға шалдықпаған сияқты көрінеді, бұл афиналықтардың күдігін тудырған себептердің бірі болуы мүмкін. Афиналық оба Классикалық Грекиядағы ең ауыр індет болғаны атап өтіледі.

«Пелопоннес соғысының тарихында» індетті өзі көріп, оған шалдығып, аман қалған тарихшы Фукидидэпидемияны сипаттайды. Ол аурудың Эфиопиядан шығып, Мысыр мен Ливия арқылы грек әлеміне жетіп, бүкіл Жерорта теңізі аймағына таралғанын жазады; соншалықты ауыр әрі өлімге әкелетін оба болғандықтан, оған ұқсас дертті ешкім бұрын-соңды естімеген, ал оның табиғатын білмеген дәрігерлер науқастармен ең көп байланыста болғандықтан, ең алдымен өздері қаза тапқан. Халқы тығыз орналасқан Афинада індет шамамен халықтың 25%-ын қырды. Афинадағы жанып жатқан жерлеу оттарының көрінісі спарталықтарды әскерін шегіндіруге мәжбүр етті, өйткені олар ауруға шалдыққан жаумен байланысудан қауіптенді. Афинаның жаяу әскерінің және тәжірибелі теңізшілерінің көпшілігі қаза тапты.

Обаға қатысты алғашқы археологиялық дәлелдер тек 1994–1995 жылдары, қазба жұмыстары барысында алғашқы жаппай қабір табылған кезде ғана анықталды. Осы жаңалықтан кейін Фукидидтің оқиға туралы баяндаулары және табылған қалдықтарды талдау індеттің себебін анықтауға талпыныс жасау үшін пайдаланылды.

Соғысқа байланысты халықтың шамадан тыс тығыз орналасуы орын алды. Осы кезеңде Пелопоннес соғысынан қашқан босқындар Афинаның Ұзын қабырғаларының ішіне қоныс аударып, Афинаның, Пирей портының және олардың арасындағы жол бойындағы (ол да Ұзын қабырғалардың ішінде орналасқан) аумақтың халқын көбейтті. Соғысқа дейін шамамен 100–150 мың адам (60 000 азамат, 25 000 метек және 70 000-нан аспайтын құл) болған халық саны 300–400 мыңға дейін өсіп, үш-төрт есе артты. Бұл халық тығыздығын бір шаршы мильге 25 000 адамнан (9 700/км²) 100 000 адамға (39 000/км²) дейін жеткізді.

Афиналықтар бұл шамадан тыс тығыздықтың әсерін азайту үшін малды Эвбеяға көшіруге тырысты; ауру тарала бастағанда, ресми және бейресми карантиндер де енгізілді.

Фукидид обаның Эфиопиядан Афинаға тарағанын жазады және індет алғаш рет Пирей портында, оба жұқтырған жолаушылары бар кемелерден басталып, содан кейін босқындар қоныстанған Ұзын қабырғалар арқылы Афинаға жайылғанын айтады. Оның айтуынша, Ұзын қабырғалар ішіндегі тығыздық пен нашар гигиена обаның едәуір таралуына себеп болған.

Дәрігерлер мен денсаулық сақтау қызметкерлері басқа аурулармен байланыста болғандықтан оба жұқтыру қаупіне көбірек ұшырады. Қоғамның жоғары тап өкілдерінің оба жұқтыру қаупі төменірек болды, себебі олардың тұрмыс деңгейі мен гигиенасы жақсырақ еді. Афинада азық-түлік тапшылығы болған жоқ, өйткені олардың астық қоры жеткілікті болды. Алайда негізінен астыққа сүйенген тамақтану рационына байланысты Афинада С дәрумені жетіспеді. Афиналық оба, ықтимал, резервуарлық ауру немесе тыныс алу жолдары арқылы таралатын ауру болған, дегенмен олардың ешқайсысы нақты расталмаған. Егер оба резервуарлық ауру болса, ол кейін аталған арбовирустық ауруларға немесе сүзекке өте ұқсас болар еді. Афиналық дәрігерлердің көпшілігі гуморализмге сенген. Бұл көзқарас адамның денесінде төрт сұйықтық — сары өт, қара өт, қақырық және қан — бар және денсаулық үшін олар тепе-тең болуы тиіс деген идеяға негізделген. Гуморларды теңгеру үшін қан алу, тазарту (іш жүргізу), зәрді талдау және теңгерімсіз гуморға қарама-қарсы гуморды қолдану сияқты әдістер пайдаланылған.

Афина обасы туралы баяндаулар эпидемияның әлеуметтік салдарын айқын сипаттайды. Фукидид оба кезінде қоғамдық моральдың жойылғанын баяндайды:

«Апат ауыр болғаны сонша, тіпті адамдар өздеріне ертең не боларын білмей, дін мен заңның барлық ережелеріне немқұрайлы қарай бастады.»

— Фукидид, «Пелопоннес соғысының тарихы»

Афина індетінің ұжымдық әлеуметтік және діни мінез-құлыққа тигізген ықпалы туралы түсінік ортағасырлық пандемия — Қара өлім деп аталатын індет туралы деректерге ұқсайды, алайда ғалымдар екі жағдайда да оның шынайылығына күмән келтіріп, эпидемиялық ауру мен дәлелденбеген, истерияға жақындаған моральдық үрей арасындағы тарихи байланысты атап өтеді.

Ауру мен қайтыс болғандарға қамқорлық көрсету

Фукидид сондай-ақ індеттің аса жұқпалы болуына байланысты әлеуметтік нормалардың бұзылғанын сипаттайды. Оның айтуынша, науқастарға қараған адамдар ауруды жұқтыру қаупіне ең көп ұшырады, сондықтан көпшілігіне күтім жасайтын ешкім табылмай, олар жалғыз өлді. Қайтыс болғандардың денелері бірінің үстіне бірі үйіліп, шіріп жатты немесе жаппай қабірлерге тасталды. Кейде мәйіт тасып жүргендер жанып жатқан біреудің жерлеу отын көріп, үстіне тағы бір денені тастап, кетіп қалатын. Басқалары өз марқұмдарын өртеу үшін дайын тұрған оттарды иемденіп алатын, өйткені басқа отын жетіспейтін. Фукидидтің өзі сияқты індеттен аман қалғандар иммунитетке ие болып, кейін ауырып қалғандарға негізгі күтім жасаушыларға айналды. Оның жазуынша, ауырып жазылған адамдар басқалардың қайғысына ерекше жанашырлық танытты: олар енді бұл ауруды қайта жұқтырмаймыз деп сеніп, қалған науқастарға көмектесуге тырысты.

Фукидидтің сипаттамасы археологиялық дәлелдермен де расталады. Б.з.д. 430–426 жылдар аралығына жататын жаппай қабір мен шамамен 1 000-ға жуық жеке жерлеу орны Афинаның көне Керамик зиратының сыртынан табылды. Жаппай қабірді аласа қабырға қоршап тұрған, ол зиратты батпақты жерден қорғағанға ұқсайды. 1994–95 жылдары қазылған бұл шахта тәрізді қабірде барлығы шамамен 240 адам жерленген болуы мүмкін, олардың кемінде он бала болған. Қабірдегі қаңқалар топырақ қабаттарымен бөлінбей, ретсіз орналастырылған. Ең ерте (төменгі) жерлеулер мұқият қойылып, олардың қатарында қыш құмыраларға жасалған жерлеулер де болған; ал кейінгі жерлеулерде, балалар мен сәбилердің құмыраларға жерленуін қоспағанда, денелер жай ғана қабірге тасталғанға ұқсайды.

Бұл орын Керамикос метро станциясы мен жерасты теміржол желісі үшін бульдозермен тегістеліп жатқан кезде асығыс қазылды (кейін бұл жобалардың екеуі де тоқтатылды). Қазба жұмыстарын жүргізген Үшінші көне ескерткіштер басқармасының (Эфорияның) өкілі Эфи Базиотопулу-Валавани былай деп хабарлады:

«Жаппай қабірдің салтанатты сипаты болмады. Біз тапқан жерлеу заттары қарапайым, тіпті арзан болды: қара сырланған ыдыстар, кейбір шағын қызылфигуралы құмыралар, сондай-ақ б.з.д. V ғасырдың екінші жартысына жататын ақ лекифтер (май құтылары). Мәйіттер шұңқырға бір-екі күннің ішінде орналастырылған. Бұл белгілер жаппай жерлеудің дүрбелең жағдайында, бәлкім, оба індетіне байланысты жасалғанын көрсетеді».

Оба індеті — ежелгі Грекияда тіркелген адам шығынының ең ірілерінің біріне және Афина қоғамының күйреуіне алып келген күтпеген оқиға болды. Індет салдарынан Афина халқының шамамен 25%-ы қаза тапты, ал ол кезеңде қала халқы 250 000-нан 300 000-ға дейін жеткен. Фукидид Афина халқының қалпына келуіне 15 жыл кеткенін айтады. Індет сондай-ақ Афинаның жалпы билігін жоғалтуына және кеңею қажеттілігіне де ықпал етті.

Фукидидтің айтуынша, көптеген бай адамдардың қаза табуына және олардың байлықтарының төменгі таптағы туыстарына мұра болып қалуына байланысты азаматтар арасындағы күштер тепе-теңдігі өзгерген. Фукидидтің өзі бай азамат болғандықтан, ол төменгі таптарға тигізген әсері туралы көп жазбаған.

Периклдің Афина обасы салдарынан ұлының өлімін көруі, Франсуа Шифляр, 1851 ж.

«Периклдің өлімі», Алонзо Чаппелдің гравюрасы, 1870 ж.

Метектер мен азаматтар арасындағы арақатынастың өзгергені туралы болжам бар (450 жылы метектер Афина халқының шамамен бестен бірінен жартысына дейінгі бөлігін құраған болуы мүмкін). Оба індеті метектердің құқықтық және әлеуметтік жағдайын әлсірете түскен болуы ықтимал, дегенмен бұл үрдіс індетке дейін-ақ, 490-480 жылдары, Парсы соғысынан келген босқындарға байланысты байқалған еді.

Басталған эпидемия Периклдің барлық жоспарларын шатастырып жіберді.Периклдің азаматтық туралы заңы, індетке дейін 451/450 жылдары қабылданған, тек екі афиналық ата-анадан туған адамдар ғана Афина азаматы деп саналатынын бекітті; бұл заң 402 жылы, соғыс аяқталғаннан кейінгі жылы, яғни індеттен әлдеқайда кейін қайтадан қабылданды. Афинаның көрнекті мемлекет қайраткері Перикл туралы Плутарх (төрт ғасырдан астам уақыт өткен соң жазған) оның 429 жылғы оба індеті кезінде қайтыс болғанын айтады:бұл «сияқты» сол баяғы «афиналық оба» болған, алайда Периклдің ауруы «басқалардікіндей жедел сипатта болмаған, қатты ұстамалармен қатар жүрмеген, керісінше тыныш, созылмалы, әртүрлі ауытқулармен өтіп, денені баяу әлсіретіп, жан күшін біртіндеп қажытқан». Мүмкін, бұл жұқпалы ауру туралы емес, тағдырдың бірқатар ауыр соққыларын бастан өткерген қарт адамның баяу сөнуі туралы айтылған болар. Ал Фукидид (замандасы әрі Периклдің берік жақтаушысы) бұл өлім туралы ештеңе айтпайды.

Фукидид оба құрбандарының бастан кешкендерін егжей-тегжейлі сипаттап қалдырды, мұны ол «оның қандай болғанын сипаттау және егер ол қайтадан пайда болса, оны тануға мүмкіндік беретін белгілерді жазып қалдыру» үшін жасағанын айтады. Оның айтуынша, ауру алдымен бастан басталып, кейін бүкіл денеге таралған. Ол келесі белгілерді сипаттайды:

• Қызба
• Көздің қызаруы мен қабынуы
• Қан кетуге және жағымсыз иіске әкелетін тамақтың ауырсынуы
• Түшкіру
• Дауыстың жоғалуы
• Жөтел
• Құсу
• Денедегі іріңді бөртпелер мен жаралар
• Шамадан тыс шөлдеу
• Ұйқысыздық
• Іш өту
• Құрысу
• Гангрена

Фукидид науқастардың өңі қызылға бейім, сергек көрінгенін және денесінде жиі іріңді бөртпелер мен жаралар шыққанын жазады. Оның баяндауына сәйкес, обаға шалдыққандардың денесі ұстағанда ыстық болмағанымен, қызбасы өте күшті болған, өйткені олар тіпті өте жұқа зығыр киімдерді де көтере алмаған; олар жалаңаш жүруді талап етіп, салқын суға түсуден басқа ештеңені қаламаған. Науқастар кейде суды тым аз немесе тым көп ішкен және қатты зәр шығару мен іш өтуден әлсіреген.

2006 жылы «афина обасының» қоздырғышын анықтау үшін алғаш рет молекулалық-генетикалық әдістер қолданылды. Індет құрбандарының жерлеу орындарынан алынған тістердің ұлпасын талдай отырып, грек ғалымдары оба қоздырғышының (Yersinia pestis) және бөртпе сүзегінің (Rickettsia prowazekii) ДНҚ-сы бар-жоғына теріс нәтиже алды, бірақ іш сүзегі қоздырғышының (Salmonella enterica serovar Typhi) ДНҚ-сы бар екеніне оң нәтиже алды.