Билли Уайлдер

Билли Уайлдер
ағылш. Billy Wilder
Билли Уайлдер және Глория Свенсон (1950)
Жалпы мағлұмат
Туған кездегі есімі	Самуил Вильдер
Туған күні	22 маусым 1906 (1906-06-22)
Туған жері	Суха-Бескидзка, Аустрия-Мажарстан
Қайтыс болған күні	27 наурыз 2002 (2002-03-27)(95 жас)
Қайтыс болған жері	Беверли-Хиллз, Калифорния, АҚШ
Азаматтығы	АҚШ
Мамандығы	режиссёр сценарийші кинопродюсер
Белсенді жылдары	1929 — 1981
Марапаттары	«Оскар» (1946 - екі мәрте, 1951, 1961 - үш мәрте) «Алтын глобус» (1946, 1951, 1955) «BAFTA» (1961, 1996)
IMDb	ID 0000697
Ортаққордағы Билли Уайлдер

Билли Уайлдер (ағылш. Billy Wilder; туған кездегі есімі — Самуил Вильдер (нем. Samuel Wilder) ; 22 маусым, 1906, Суха-Бескидзка, Аустрия-Мажарстан — 27 наурыз, 2002, Беверли-Хиллз, Калифорния, АҚШ) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші және кинопродюсер.

Голливудтағы елу жылға созылған шығармашылық жолы оны классикалық америкалық киноның ең әмбебап шеберлерінің қатарына қосты. Оның үздік туындылары 21 рет «Оскар» сыйлығына ұсынылып, соның жетеуінде жеңіске жетті. Сонымен қатар, ол BAFTA сыйлығының, Канн кинофестивалінің «Алтын пальма бұтағының» және екі мәрте «Алтын глобус» марапатының иегері атанды.

Билли Уайлдер — 1950-60 жылдардағы америкалық комедияның теңдессіз шебері, өзіндік өткір де ғибратты стилін қалыптастырған тұлға. Ол өз комедияларында қоғамдағы даулы тақырыптарды қозғап, қалыптасқан жалпыға ортақ пікірлер мен пуританизмге батыл қарсы шықты. Уайлдер тек комедия жанрымен шектелмей, өз талантын нуар мен тарихи драмаларда да жарқырата көрсете білді.

Самуэль Уайлдер (идишше שמואל װילדער, Шмуэль Вильдер) 1906 жылы 22 маусымда сол кездегі Аустрия-Мажарстан империясына (қазіргі Польша) қарасты Галицияның шағын Суха қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Жылдар өткен соң ол Голливудта туған жері туралы: «Венадан жарты сағаттық жерде... телеграфпен жіберсең», — деп әзілдейтін.

Оның ата-анасы Макс Уайлдер мен Евгения Диттлер Краковта танысып, Биллидің балалық шағы осы қалада өткен. Анасы оны өте пысық, тентек бала ретінде сипаттайтын. Нью-Йоркте аз уақыт тұрған кезінде «Буффало Биллдің» жабайы батыс туралы шоуларынан әсер алған ол ұлына «Билли» деген лақап ат қойған. Кейіннен Америкаға көшкен соң, режиссер есімінің жазылуын «Billy» деп өзгертті.

Биллидің ағасы У. Ли Уайлдер де киногер болған. Олардың ата-анасы Суха теміржол вокзалында кондитерлік дүкен ашып, кейін оны вокзал маңындағы дәмханалар желісіне айналдырған. Алайда Макс пен Евгения ұлдарын отбасылық кәсіпке баулуға тырыспады. Әкесі Макс алдымен Краковта қонақ үй басқарып, кейін Венаға қоныс аударды. Ол Билли 22 жасқа толғанда дүниеден озды.

Отбасы Венаға көшкеннен кейін Уайлдер Вена университетіне түсудің орнына журналистикаға бет бұрды. 1926 жылы Венаға гастрольдік сапармен келген джаз-бенд жетекшісі Пол Уайтменнен сұхбат алады. Уайтменге жас Уайлдердің ширақтығы ұнағаны сонша, ол оны Берлинге өзімен бірге алып кетіп, Биллидің ойын-сауық индустриясында байланыс орнатуына көмектеседі. Жазушылықта бағы жанғанға дейін ол Берлинде «такси-биші (ағыл.)қаз.» (ақылы би серігі) болып жұмыс істеген.

Жергілікті газеттерге қылмыс пен спорт тақырыбында штаттан тыс тілші ретінде мақалалар жазып жүріп, соңында ол берлиндік таблоидтардың біріне тұрақты жұмысқа орналасады. Кино өнеріне деген қызығушылығы оянған соң, сценарист ретінде бағын сынай бастайды. 1929 бен 1933 жылдар аралығында ол 12 неміс фильмін шығаруға атсалысты.

1930 жылы жарық көрген «Жексенбідегі адамдар» (People on Sunday) фильмінде ол өзі сияқты бастаушы мамандармен (Фред Циннеман және Роберт Сиодмак) жұмыс істеді. Фридрих Вильгельм Мурнау мен Фриц Лангтың неміс экспрессионизміне тән стилінен бас тартқан бұл туынды неміс киносындағы «Жаңа объективтілік» (Neue Sachlichkeit) қозғалысының ізашар үлгісіне айналды. Сонымен қатар, «көше фильмі» (Strassenfilm) жанры кейіннен итальяндық неореализм мен франциялық «жаңа толқынның» дүниеге келуіне жол ашты.

Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін Уайлдер Парижге кетіп, онда өзінің режиссерлік дебюті — «Жаман тұқым» (Mauvaise Graine, 1934) фильмін түсірді. Фильм экранға шыққанға дейін ол Голливудқа қоныс аударып үлгерді. Оның анасы, өгей әкесі және әжесі Освенцим концлагерінде қаза тапты.

Уайлдер Лос-Анджелеске ақшасыз және ағылшын тілін білмей келді. Актер Петер Лорремен бірге келген ол алғашқы жылдары өзгелермен бірігіп сценарий жазудан түскен мардымсыз табысқа күнелтіп, мұқтаждықпен күн кешті.

Оның тағдыры сценарист Чарлз Брэккеттпен танысқан соң түбегейлі өзгерді. 1938 жылы «Көк сақалдың сегізінші әйелі» (Bluebeard's Eighth Wife) фильмінен басталған бұл жемісті одақ 1950 жылға дейін жалғасып, 30-40 жылдардағы америкалық киноның ең жарқын туындылары мен кассалық хиттерін дүниеге әкелді. Солардың ішінде Митчелл Лейзеннің «Түн ортасы» (Midnight, 1939), Грета Гарбо басты рөлді сомдаған Эрнст Любичтің «Ниночка» (Ninotchka, 1939) және Говард Хоукстың «Отпен» (Ball of Fire, 1941) сияқты табысты комедиялары бар.

Осындай ірі жетістіктерден кейін, 1942 жылдан бастап Уайлдер мен Брэккетт шығармашылық аясын кеңейтіп, продюсерлік пен режиссураға бет бұрды. Уайлдердің дербес режиссер ретіндегі жолы «Майор және кәмелетке толмаған бала» (The Major and the Minor, 1942) атты комедиядан бастау алды.

1944 жылы Уайлдер детектив жанрының хас шебері Раймонд Чандлермен бірлесіп, нуар бағытының ізашар туындыларының бірі — «Қос сақтандыру» (Double Indemnity) фильмін түсіреді.

Қырықыншы жылдардың екінші жартысы мен елуінші жылдары Уайлдер Голливудтың ең сұранысқа ие режиссерлерінің біріне айналды. Ол жетістіктің кілті — сценарийді мұқият таңдау, сюжетке барынша мән беру, репликалардың ұтымдылығы мен афоризмге толы болуы және актерлермен терең жұмыс істеу деп білді. Осы кезеңдегі Уайлдер туындылары сол тұстағы Голливуд үшін таңсық саналатын маскүнемдік, нацистік концлагерьлер, жезөкшелік және заманауи өмірдің мәнсіздігі сияқты күрделі тақырыптарды қозғады.

Оның «Оскар» сыйлығымен марапатталған ең таңдаулы режиссерлік жұмыстарының қатарына «Жоғалған уикенд», «Сансет бульвары» және «Пәтер» фильмдері кіреді.

1955 жылғы «Жетінші жылғы қышыма» (The Seven Year Itch) фильмінен бастап Уайлдер шығармашылығында комедия жанры негізгі орынға ие болып, сан алуан қырынан көрінді: фарс-комедия («Джазда тек қана қыздар», 1959), романтикалық комедия («Түстен кейінгі махаббат» / Love in the Afternoon, 1957) және сатиралық астары бар комедия («Пәтер», 1960). Бұл туындылардың басым көпшілігі Уайлдердің 1955 жылдан бастап тұрақты серіктесіне айналған И. А. Л. Даймондтың сценарийлері негізінде түсірілген. Сол жылдары ол Джек Леммон, Мэрилин Монро және Одри Хепбёрн сияқты актерлермен жиі жұмыс істеді.

Режиссердің әлеуметтік драмаларға деген айрықша ықыласына қарамастан, Уайлдер Американың дыбысты кино тарихындағы ең ұлы комедия шебері ретінде танылды. Америка кино институты түзген ең үздік 100 голливудтық комедияның тізімінде Уайлдердің туындылары саны жағынан көш бастап тұр, ал оның «Джазда тек қана қыздар» туындысы бұл тізімде бірінші орынға ие болған. Режиссер комедия жанрына деген құштарлығын былай деп түсіндірген: «Өз фильмдерім туралы ойлансам, көңілім құлазып, бір нәрсеге қапаланған сәттерімде міндетті түрде комедияға бет бұрғанымды байқаймын. Керісінше, жаным жадырап, көтеріңкі көңіл-күйде жүргенде трагедиялық дүниелерді түсіргім келетін. Мұны саналы түрде жасамаған болармын, бірақ нық сеніммен айта аламын: комедиямен жұмыс істеу барысында мен депрессиядан арылатынмын. Фильмдер мен үшін психоанализдің бір түрі іспетті болды».

1961 жылы жарық көрген «Бір, екі, үш» (One, Two, Three) фильмі қырғи-қабақ соғыс тақырыбын ащы мысқылмен сипаттаған динамикаға толы туынды. Бұдан кейін ол Джек Леммон мен Ширли Маклейнді қайта біріктіріп, «Нәзік Ирма» (Irma la Douce, 1963) фильмін түсірді, бұл туынды кассалық тұрғыдан үлкен табысқа кенелді. 1960-жылдардың ортасына қарай Голливудта «Жаңа толқын» әсерімен кино тілі өзгеріп, жаңа бағыттар пайда болғанына қарамастан, Уайлдер өзінің классикалық қолтаңбасынан айныған жоқ. Ол «Сәттілік билеті» (The Fortune Cookie, 1966) фильмінде алғаш рет Джек Леммон мен Уолтер Маттаудың атақты дуэтін экранға шығарды. 1970-жылдары ол өзінің ең жеке әрі мұңды туындыларының бірі — «Шерлок Холмстың жеке өмірі» (The Private Life of Sherlock Holmes, 1970) фильмін түсірді. Режиссердің соңғы жұмысы 1981 жылы жарық көрген «Дос-жарандар» (Buddy Buddy) комедиясы болды. Режиссурадан кеткеннен кейін де ол кино әлемінде беделді тұлға ретінде қалып, жас режиссерлерге ақыл-кеңесін беріп отырды. Билли Уайлдер 2002 жылы 27 наурызда Беверли-Хиллздегі үйінде 95 жасында пневмониядан дүние салды. Оның құлпытасына өзінің ең әйгілі фильміне сілтеме жасап: «Мен жазушымын, бірақ ешкім мінсіз емес» (I'm a writer, but then nobody's perfect) деген жазу қашалды.