Драконт заңдары (Драконт кодексі) — жазбаша заңдар жинағы, Афинада біздің заманымызға дейінгі 7-ғасырдың соңында Драконт енгізген; оны құрастыру шамамен б.з.д. 621 жылы басталған. Бұл заңдар афиналық ақсүйектер ауызша заңды әділетсіз түрде түсіндіріп, өзгерткеніне жауап ретінде жазылған болатын. Б.з.д. жетінші ғасырдың ортасында Ежелгі Грекиядағы көптеген қоғамдар негізгі заңдарын жүйелеп жинақтағандықтан, Афинадағы ауызша заңға негізінде ақсүйектер өз бетінше билік жүргізіп отырған еді, бұл жағдай Драконт кодексі пайда болғанға дейін жалғасты. Шамамен б.з.д. 621 жылы афиналықтар Драконтқа жазбаша заңдар жинағы мен конституция жасауға тапсырма берді, бұл оған Афинаның алғашқы заң шығарушысы деген атақ әкелді. Кез келген сауатты адам бұл кодексті баршаға қолжетімді орталық жерде оқи алатын. Заң үстемдігін енгізу — афиналық демократияның ерте кезеңдегі көрінісі болды.
Алғышарттар
Жазбаша заңдардың қажеттілігі ақсүйектер мен қарапайым халықтың құқықтық білімге тең қолжетімді еместігінен туындады; Афинаның қалыптасқан заңдары ауызекі тілде тиімсіз тұжырымдалған және жиі өзгертіліп, қайта бағаланатын. Ақсүйектер бұл жүйені б.з.д. жетінші ғасырдың ортасында пайдалана бастады, және заңдар көбінесе ақсүйектердің пайдасына өзгертілетін. Бұл заңды білмейтін отбасылардың әділетке жету мақсатында өзара қақтығыстарын тудырды.
Бұл қақтығыстардың санын азайту үшін Афинадағы басқарушы ақсүйек әулеттер өздерінің жасырын құқықтық ұсыныстар мен түзетулер жүйесінен бас тартып, оларды жазбаша түрде афиналық қоғамға жариялауға шешім қабылдады. Олар ақсүйектер заң шығарушысы Драконтқа жазбаша конституцияны құрастыруды тапсырды, және ол мәтінді шамамен б.з.д. 621 жылы жаза бастады. Жаңа конституцияны жария ету үшін оның мәтіні көрсету құрылғыларына жазылды. Нәтижесінде, Драконт конституциясы сауатты адамдарға қолжетімді болды.
Драконт қасақана және абайсызда кісі өлтіру ұғымдарын енгізді, және бұл екі қылмыс та Ареопагта қаралатын болды. Өлтіру істері мемлекет тарапынан қаралатын болғандықтан, кек алу арқылы әділдік орнату заңсыз деп танылды. Бұл кісі өлтіруге қатысты заңдар б.з.д. VI ғасырдың басындағы Солон Конституциясында сақталып қалған жалғыз заңдар болды.
Ал Драконттың өзі, неге көп қылмыс үшін өлім жазасын белгілегенін сұрағанда: «Ұсақ қылмыстар осыған лайық, ал одан зорлары үшін бұдан ауыр жаза жоқ», — деп жауап берген екен деп айтылады. — Плутарх, «Солонның өмірі»
Драконттың толық конституциясы біздің заманымызға жеткен жоқ, дегенмен, тіпті алма ұрлағандай болмашы құқықбұзушылықтар үшін де ауыр жазалар қолданылғаны айтылып келеді. Драконт конституциясының барлық ережелерін бұзғандар үшін жалғыз ғана жаза — өлім жазасы болған деген пікір бар. Сонымен қатар, бұл заңдар сиямен емес, қанмен жазылған деген аңыздар да бар. Бұл аңыздар көптеген тілдерге енді, ал «дракондық» деген сын есім шамадан тыс қатал жаза дегенді білдіреді.
Сайлау құқығы
Гоплиттер саяси өмірге қатысуға құқылы болды; олар дауыс бере алды және ұсақ мемлекеттік лауазымдарды атқара алды. Жоғары лауазымдарды иелену үшін мүлік болуы шарт еді. Қарызы жоқ, құны он мина немесе одан жоғары мүлкі бар гоплиттер эпоним архонты немесе Қазынашы бола алды. Афиналық стратегтер (әскербасылар) мен гиппархтар (атқыштар командирлері) кемінде 100 мина тұратын қарызсыз мүлкі бар, некелі отбасынан туған, жасы 10-нан асқан балалары бар азаматтар арасынан таңдалды. 401 Кеңес мүшесі 30 жастан асқан гоплиттер арасынан жеребе арқылы таңдалды. Кеңеске ешкім екі реттен артық жеребе арқылы сайлана алмады, Кеңес «жеребені жаңартқанға» дейін: яғни әр азамат Кеңесте бір рет қызмет еткен соң, келесі Кеңеске қайтадан барлық жарамдылар енгізілді. Афинадағы саяси лауазымдарға сайлану жеребе (сортития) арқылы жүргізілді, тек Ареопаг қана ерекшелік еді — ол бұрынғы архонттардан құралған болатын.
Кеңес және жиналыс
Кеңес — Драконт Афина үкіметіне өз конституциясы арқылы енгізген тағы бір ұғым болатын. Аристотельдің «Афиналық полития» кеңес белгісіз түрде магистратура ретінде сипатталған. Жиналыс — Аристотель егжей-тегжейлі сипаттаған тағы бір Афина магистратурасы болған.
Кеңес немесе Жиналыс мүшелері жиналысқа қатыспаған жағдайда айыппұл салынды, ал айыппұл мөлшері әлеуметтік топқа қарай өзгеріп отырды. Егер жиналысқа келмеген мүше пентакосиомедимн (ең жоғарғы мүліктік топ) қатарынан болса, оған үш драхма айыппұл салынды. Салт аттыларға — екі драхма, ал зеугиттерге — бір драхма айыппұл салынды.
"Афиналық полития" шығармасында
Орнатылуы
Аристотельдің Драконт конституциясы бойынша уақыт межесін сипаттауы нақты емес «онша көп уақыт өтпей» деген көмескі тіркеспен берілген:
Сонымен, бұл лауазымдардың бір-біріне қатысты уақыттық басымдылығы осындай болған. Ол кезде тоғыз архонт бірге тұрмаған. Патша қазіргі Бокулий деп аталатын, Пританеяның жанында орналасқан ғимаратта тұрған, бұл туралы бізге бүгінгі күнге дейін патшаның әйелі мен Дионис арасындағы неке рәсімі дәл сол жерде өткізілетіні айғақтайды. Архонт Пританеяда тұрған, ал Полемарх — Эпиликей деп аталатын жерде. Бұл ғимарат бұрын Полемархий деп аталған, алайда Эпилик өз қызметі кезінде оны қайта салып, жабдықтағаннан кейін, ол оның есімімен Эпиликей деп аталған. Фесмофеттер — Фесмотетея деп аталатын ғимаратта отырған. Алайда Солон дәуірінде олар түгелдей Фесмотетеяға біріктірілген. Ол кезде олар (фесмофеттер) істерді өз билігімен түпкілікті шешуге құқылы болған, қазіргідегідей тек алдын ала тыңдау өткізумен шектелмеген. Осылайша магистратуралардың құрылымы осындай болған. Ареопаг кеңесінің конституциялық тұрғыдағы міндеті — заңдарды қорғау болған; алайда шын мәнінде ол мемлекетті басқарудың ең ауқымды әрі маңызды бөлігін өз қолына алған және тәртіпсіздік жасағандардың барлығына дереу жеке жаза немесе айыппұл салу құқығына ие болған. Бұл жағдай мынадан туындаған: архонттар — тегі мен байлығына қарай сайланатын, ал Ареопаг сол архонт қызметін атқарғандардан құралған. Сондықтан да Ареопагқа мүше болу — қазіргі күнге дейін өмір бойы сақталған жалғыз мемлекеттік лауазым болып отыр.
Осылайша, алғашқы конституцияның жалпы көрінісі осындай болған, бірақ жоғарыда аталған оқиғалардан көп уақыт өтпей, Аристехм архонттық еткен тұста Драконт өз заңдарын қабылдады.
— Аристотель, «Афиналық полития», 3 және 4-тараулар, Фредерик Дж. Кеньон аудармасы бойынша
Афина қаласы негізін қалаған І Кекропс дәуірінде, шамамен б.з.д. 1556 жылы өзінің алғашқы конституциясын қабылдады десек, онда оның құқықтық жүйесі Драконт шамамен б.з.д. 620 жылы өз заңдарын жазып, конституциясын әзірлегенге дейін 900 жылдан астам уақыт бойы әрекет еткен болар еді. Сондықтан кейінгі зерттеушілер “онша көп уақыт өтпей” деген тіркес шын мәнінде әлдеқайда кейін болған Килон оқиғасына қатысты айтылған деп топшылайды.
Притандар
Аристотельдің "притан" ұғымын нақтыламауы бұл атаудың Драконт конституциясы кезеңінде және кейінгі уақытта Афинадағы бірнеше мемлекеттік лауазым түрлеріне қатысты қолданылғанын көрсетеді:
Осылайша, алғашқы конституцияның жалпы сипаты осындай болған. Алайда жоғарыда аталған оқиғалардан көп уақыт өтпей, Аристехм архонт болған кезде Драконт өз қаулыларын қабылдады. Оның конституциясы келесі құрылымға ие болды:
Сайлау құқығы өзіне әскери жабдық таба алатындардың барлығына берілді. Тоғыз архонт пен қазынашылар бұл орган (сайлаушылар жиналысы) арқылы кемінде он мина көлемінде қарызсыз мүлкі бар адамдар арасынан сайланды; ал маңызды емес лауазым иелері – әскери жабдықпен өзін-өзі қамтамасыз ете алатындар арасынан; ал стратегтер (әскербасылар) мен гиппархтар (атты әскер қолбасшылары) – құны жүз минадан кем емес қарызсыз мүлкі бар және заңды некеден туған, жасы оннан асқан балалары бар тұлғалар арасынан сайланды.
Бұл лауазымды тұлғалар өткен жылғы притан, стратег және гиппархтарды есеп беруі аяқталғанға дейін кепілдікпен ұстауға міндетті болған, және олар стратегтер мен гиппархтар жататын мүліктік топтың ішінен төрт адамды кепіл ретінде көрсетуі тиіс еді.
— Аристотель, «Афиналық полития», 4-тарау, Фредерик Дж. Кеньон аудармасы бойынша
"Притандар" кейінірек кеңестің елу мүшесіне қатысты қолданылған, дегенмен Драконт конституциясы контексінде олардың жалғыз басқа кездесу орны — Геродоттың Килон оқиғасы туралы баяндауында ("Навкрария пртитандары" туралы айтылатын тұсы). Бұл Геродоттың дорийлік жоғарғы магистраттарды "Навкрария притандары" деп атау әдетіне байланысты болуы мүмкін, және ол бұл ұғымды Афинадағы алғашқы магистраттар — архонттармен шатастырған болуы ықтимал. Фукидидтің бұл оқиғаны анағұрлым егжей-тегжейлі баяндауы да Геродоттың "Навкрария притандарына" сілтеме жасайды. Ол былай деп жазады:
"Халық қамалдың күзетін сеніп тапсырғандар Килон жақтастарының Афина құдайы Минерваның мүсіні жанында қаза тапқанын көріп, оларға қамалдан шығуға рұқсат беріп, еш зиян келтірілмейтініне уәде берді."
Фукидидтің Килон оқиғасы туралы баяндауында айтылғандай, қамалды күзету міндеті сеніп тапсырылғандар — тоғыз архонт болған.
Афина шенеуніктері арасындағы қарым-қатынастар
Қазіргі лауазымды тұлғалар мен өткен жылғы притандар, стратегтер мен гиппархтар арасындағы қаржылық кепілдіктерге қатысты қатынас — Аристотельдің «Афиналық полития» атты еңбегінің Оксфорд классикалық мәтіні басылымында даулы тармақтардың бірі болып табылады.
Бұл лауазым иелері притандарды, стратегтерді және гиппархтарды өткен жылғы қызметтері бойынша есептері тексерілгенге дейін кепілдікпен ұстауға міндетті болған, және олар стратегтер мен гиппархтар жататын мүліктік топтың ішінен төрт адамды кепіл ретінде көрсетуі тиіс еді. — Аристотель, «Афиналық полития», 4-тарау, Фредерик Дж. Кеньон аудармасы бойынша
Драконт лауазымы
Аристотельдің «Афиналық полития» еңбегі табылғанға дейін Драконт саяси реформатор ретінде қарастырылмаған. Драконт конституциясы замандас тарихшыларда аталып өтпесе де, оның саяси және конституциялық реформатор әрі заң шығарушы ретіндегі рөлін Аристотель ерекше атап көрсеткен (кісі өлтіруге қатысты заңдардан басқа заңдарының күшін жоюға қарамастан).
- Ежелгі Грекия құқық саласы
- Азаматтық кодекстер