Немат Келімбетов

Немат Келімбетовтің негізгі ғылыми зерттеу бағыттары көне түркі әдебиетінің тарихы, поэтикасы және мәтінтану мәселелерімен байланысты болды. Ол түркі әлемінің әдеби ескерткіштерін, соның ішінде Орхон-Енисей жазба мұраларын және ортағасырлық жазба деректерді зерттеп, олардың қазақ әдебиетінің қалыптасуына тигізген ықпалын жан-жақты қарастырды. Ғалым өз еңбектерінде түркі жазба дәстүрінің генезисін, көне түркі поэзиясының эстетикалық және философиялық негіздерін, көне түркі және қазақ әдебиеттері арасындағы көркемдік сабақтастықты, сондай-ақ жанрлық жүйе мен көркем ойлау мәселелерін талдады. Немат Келімбетов – көне түркі мұрасы мен қазіргі Қазақстанның ұлттық әдебиеті арасындағы өзара сабақтастықты жүйелі түрде зерттеген көрнекті ғалымдардың бірі.

Монографиялары мен оқу құралдары

• «Шәді ақын» (1974, «Жазушы» баспасы).
• «Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі» (1986, «Мектеп» баспасы) – жоғары оқу орындарына арналған оқулық.
• «Шығыстың классикалық поэзиясы» (1989).
• «Ежелгі дәуір әдебиеті» (1991).
• «Қазақ әдебиетінің бастау көздері» (1998).
• «Қазақ әдебиеті тарихының ежелгі дәуірі» (1998).
• «Көркем дәстүрлер сабақтастығы» (2000).
• «Көне түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндегі дәстүр сабақтастығы» (монография).
• «Ежелгі әдеби жәдігерліктері» (2004) — Күлтегін атындағы сыйлыққа ие болған еңбек.

Немат Келімбетов – шығармаларында өмірбаяндық және философиялық мәселелерге ерекше орын берген қаламгер.

Жазушының ең басты шығармасы – «Үміт үзгім келмейді» атты повесть-монологы. Бұл шығарма алғаш рет 1981 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрді. Повесть автобиографиялық сипатқа ие және адамның ауыр дертпен күресі, өмірдің қиын сынақтарын еңсеруі, рухани беріктігін сақтай білуі туралы баяндайды. Автор бірінші жақтан сөйлей отырып, өмірге, отбасына және туған жеріне деген сүйіспеншілігін жеткізеді.

Кітап әлемнің 19 тіліне, соның ішінде орыс, түрік, неміс, қытай, араб, белорус және украин тілдеріне аударылған. 2010–2011 жылдары жазушының төрт томдық шығармалар жинағы түрік, неміс және қытай тілдерінде жарық көрді. Повесть желісі бойынша пьеса сахналанып, ол Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық академиялық драма театрының репертуарына енді. 2018 жылы шығарма республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясының тізіміне енгізілді.

Өзге шығармалары:

• «Помни предков своих» (2001) – повесть.
• «Күншілдік» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2011).
• «Скорбны думы, чуток сон… О старости и долголетии» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу, 2012).

Немат Келімбетовтің шығармашылығы көбіне адамның өмір сынақтарын еңсеру тақырыбын арқау еткен әдебиет аясында қарастырылады. Ал публицистика мен әдеби сын еңбектерінде оны жеке күрес пен рух мықтылығы тақырыбын арқау еткен «Құрыш қалай шынықты» романының авторы Николай Островскиймен салыстырып, «қазақтың Островскийі» деп атайды.

Көркем прозадан бөлек, Немат Келімбетов мәдениетке, әдебиетке және түркі дүниесінің тарихи мұрасына арналған эсселер, мақалалар және ғылыми-танымдық еңбектер жазды.

• «Ұлыма хат» – эпистолярлық жанрда жазылған, жас ұрпаққа арналған эссе. Онда қазақ халқының тарихы, ру-тайпалық дәстүрлері және адамгершілік құндылықтары туралы терең ой-толғамдар берілген.
• «Диалоги с совестью».
• «Надежда: о самом сокровенном» («Художественная литература» баспасы, Мәскеу). Бұл еңбек 2013 жылы Ресей Федерациясының «Жылдың үздік кітаптары мен басылымдары» ұлттық сыйлығына ие болды.

• Леонид Гурунцтың «Шіркін біздің Шушикент» (армян әдебиеті, 1977).
• Василь Козаченконың «Найзағай» (украин әдебиеті, 1979).
• Саид Ахмадтың «Көкжиек» (өзбек әдебиеті, 1981).
• Пірімқұл Қадыровтың «Жұлдызды түндер» (өзбек әдебиеті, 1986).

Немат Келімбетов «Мосфильм» киностудиясы түсірген «Полынинге қатысты оқиға» көркем фильмін қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ 1972 жылы «Грузия-фильм» киностудиясы түсірген «№25 камерадағы қыз» фильмінің қазақша аудармасын жасады. Бұл фильмдердің көшірмелері Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» акционерлік қоғамының мұрағатында сақталып, араға қырық жылдан астам уақыт салып, 2013 және 2014 жылдары «Қазақстан» ұлттық телеарнасынан көрсетілді.