Хромосомалар (көне грекше: χρῶμα «түс» + σῶμα «дене») — жасуша ядросында болатын, гендерді тасымалдайтын және ағзалар мен жасушалардың тұқым қуалау қасиеттерін анықтайтын органоидтар.
Хромосомалар өздігінен көбейе алады, өзіндік атқаратын қызметі мен арнайы құрылымы бар және оны келесі ұрпақта сақтай алады. Хромосомалар терминін алғаш рет неміс ғалымы В.Вальдейер ашты (1888). Ол хромосомаларды негізгі бояғыштармен қарқынды боялатын тығыз денешік деп атады. Бірақ хромосомалардың сыртқы пішіні жасуша циклінің әр түрлі сатыларында өзгеріп отырады. Митоз және мейоз процестерінің метафаза кезеңінде хромосомалардың морфологиясы жарық микроскопының көмегімен анық көрінетін құрылымға енеді. Көптеген өсімдіктер мен жануарлардың дене жасушаларындағы хромосомалар ұрықтану процесі біреуін аналықтан, ал екіншісін аталықтан алған екі хроматидтерден (ұзынша жіпшелер) тұрады. Мұндай хромосомалар гомологты деп аталады. Мейоз процесінен өткен жыныс жасушаларында гомологты хромосомалардың тек біреуі ғана болады.
Клеткадағы хромосомалардың толық жиынтығы кариотип деп аталады. Прокариоттар мен вирустарда хромосомалар болмайды. Оларда тұқым қуалау негізі ретінде әдетте бір жіпшелі немесе сақина тәрізді дезоксирибонуклеин қышқылы немесе рибонуклеин қышқылы болады және олар цитоплазмадан ядро қабықшасы арқылы оқшауланбайды. Клеткалық және тіршілік циклдері барысында хромосомалардың сыртқы көрінісінің өзгеріп отыруы олардың қызметінің ерекшеліктеріне байланысты. Ал хромосомалардың жалпы құрылымдық негіздері, биологиялық түрге байланысты әр түрлі болуы және ұрпаққа үздіксіз беріліп отыруы өзгеріске ұшырамайды. Бұған әр түрлі организмдердің хромосомаларын генетикалық, цитол. және биохимиялық зерттеулердің нәтижелері дәлел бола алады және олар тұқымқуалаушылықтың хромосомдық теориясының негізін құрайды. 1928 ж. хромосомалардың ең алғашқы молек. түрдегі үлгісін орыс ғалымы Н.К. Кольцов (1872 — 1940) ұсынды. Эукариоттардың хромосомалардағы ДНҚ молекуласы гистондық және гистондық емес белоктармен байланысып, кешен құрайды. Аталған белоктар ДНҚ-ның хромосомаларда жинақталып, оралған күйде болуын және жасушадағы РНҚ-ын синтездеу қабілетінің реттеліп отыруын қамтамасыз етеді (қара Транскрипция). хромосомаларға тұқым қуалау ақпаратының жазылуы ДНҚ молекуласының құрылымымен іске асырылады. Клеткадағы хромосомаларда ДНҚ молекуласының 99%-ға жуығы жинақталған, ал қалған 1%-ы басқа жасушалық органоидтарда (хлоропластар, митохондриялар) болады. Хромосомалар жасушада өте күрделі құрылымға ие және олар өте маңызды қызметтер атқарады. Хромосомалар құрылымын және қызметін зерттеу қазіргі заманғы биологияның өзекті мәселелерінің біріне жатады. Әсіресе, 20 ғасырдың 60 — 70-жылдары хромосомалар құрылымының молек. негізін түсінуге молекулалық генетиканың дамуына байланысты қол жетті. Бұл жаңалықтар тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясындағы негізгі заңдылықтарды дәлелдеп, онан әрі дамытуға мүмкіндік береді.
Бактериялық хромосомалар
Адам хромосомалары
Адамның қалыпты кариотипі 46 хромосомадан тұрады. Бұл 22 жұп аутосомалар және бір жұп жыныстық хромосомалар (еркектердің кариотипінде XY және әйелде XX). Төмендегі кестеде адам хромосомасындағы гендер мен негіздердің саны көрсетілген.
| Хромосома | Жалпы негізгі жұптар | Гендердің саны | Ақуызды кодтайтын гендердің саны |
|---|---|---|---|
| 1 | 249250621 | 3511 | 2076 |
| 2 | 243199373 | 2368 | 1329 |
| 3 | 198022430 | 1926 | 1077 |
| 4 | 191154276 | 1444 | 767 |
| 5 | 180915260 | 1633 | 896 |
| 6 | 171115067 | 2057 | 1051 |
| 7 | 159138663 | 1882 | 979 |
| 8 | 146364022 | 1315 | 702 |
| 9 | 141213431 | 1534 | 823 |
| 10 | 135534747 | 1391 | 774 |
| 11 | 135006516 | 2168 | 1914 |
| 12 | 133851895 | 1714 | 1068 |
| 13 | 115169878 | 720 | 331 |
| 14 | 107349540 | 1532 | 862 |
| 15 | 102531392 | 1249 | 615 |
| 16 | 90354753 | 1326 | 883 |
| 17 | 81195210 | 1773 | 1209 |
| 18 | 78077248 | 557 | 289 |
| 19 | 59128983 | 2066 | 1492 |
| 20 | 63025520 | 891 | 561 |
| 21 | 48129895 | 450 | 246 |
| 22 | 51304566 | 855 | 507 |
| X-хромосома | 155270560 | 1672 | 837 |
| Y-хромосома | 59373566 | 429 | 76 |
| Барлығы | 3 079 843 747 | 36463 | 21364 |