Ана тілі — социолингвистика мен этнологиядағы ең маңызды ұғымдардың бірі болып табылады және қазіргі таңда пәнаралық мәртебеге ие болды. Көптеген басқа да «табиғи» ұғымдар сияқты, ғылымда «ана тілі» туралы түсінік әртүрлі түрде формалданады, бұл прототиптік «ана тілінің» қай белгісі алдыңғы қатарға шығарылатынына байланысты. Тілді «ана тілі» ретінде айқындайтын критерийлердің қатарына әдетте мыналар жатады:
- Меңгерілу реті мен түрі (ана тілі — әдетте бірінші болып меңгерілетін және арнайы оқытусыз, табиғи жолмен, тілдің ана тілді тасымалдаушылары болып табылатын ата-анадан үйренілетін тіл);
- Меңгерілу сапасы (ана тілі — индивидтің ойлау қызметін жүзеге асыратын тілі; әдетте адам ана тілінде басқа кез келген тілге қарағанда әлдеқайда жақсы сөйлейді, жазады, оқиды және ойлайды);
- Қолданылу ауқымы (ана тілі — ең жиі қолданылатын тіл);
- Тілмен ішкі эмоциялық байланыстың болуы немесе болмауы (ана тілі ішкі тұрғыдан ең жақын тіл ретінде анықталады, поэзия және өзге де көркем мәтіндер осы тілде жақсырақ қабылданады).
Ана тілінің анықтамасы
Кең таралған тұжырымдамалардың біріне сәйкес (В. И. Беликов пен Л. П. Крысин, Д. Кристал), ана тілі — адамның ерте балалық шағында арнайы оқытусыз, тиісті тілдік ортада меңгеретін тілі («бірінші тіл») болып табылады. Бала ерте жастан бастап белгілі бір деңгейде бірнеше тілді де меңгере алады, мұндай жағдайда оның екі немесе одан да көп ана тілі болуы мүмкін.
Арнайы оқыту барысында немесе анағұрлым кейінгі жаста тілдік ортада меңгерілетін тіл «екінші тіл» деп аталады (олар да бірнешеу болуы мүмкін).
Алайда бірқатар авторлар ана тілі мен бірінші тілдің ара жігін ажыратады, бұл ретте адамның ана тілі біртіндеп қолданыстан шығып, оның орнына қатар немесе кейінірек меңгерілген тіл алдыңғы орынға шығатын жағдайларды назарға алады. Н. Б. Вахтин мен Е. В. Головко «аналық тіл міндетті түрде ана тілі бола бермейді, ал ана тілі міндетті түрде бірінші тіл бола бермейді» екенін арнайы атап көрсетеді.
Қараңыз
- Қазақ тілі
- Орыс тілі
- Ағылшын тілі
- Этнос
- Лингвистика
- Этнология