Евклид (архонт)

Евклид (көне грекше: Εὐκλείδης) б.з.д. 403 жылдың шілде/тамыз айынан бастап 402 жылдың маусым/шілде айына дейін Афинада эпоним архонты (жылға аты берілген жоғары лауазымды тұлға) болған. Оның қызметтегі кезеңі Афинаның ресми түрде иониялық әліпбиді қабылдауымен ерекшеленеді. Бұл шешімге Евклидтің тікелей қатысы болуы мүмкін деген кейбір дәлелдер бар.

Оның архонт болу кезінде Афина Афинаға тән көне аттикалық әліпбиден бас тартып, орнына иониялық әліпбиді ресми түрде қабылдады. Бұл әліпбиде эта, фи, пси және омега әріптері бар, бірақ хета әрпі жоқ. Иониялық әліпби бұған дейін бірнеше жыл бойы жазбалар мен өзге де мәтіндерде бейресми түрде қолданылып келген, бірақ дәл осы кезде ол афиналық ресми жазбалар үшін қабылданды.

Евклид архонт болғанға дейінгі кейбір афиналық жазбаларда иониялық әліпби қолданылғанымен, ал одан кейін де біраз уақыт бойы көне аттикалық әліпби кездесетін болса да, көпшілік жазбалар дәл осы өзгеріске сәйкес келеді. Сондықтан Евклидтің архонттығы афиналық жазбаларды мерзімдеу үшін маңызды кезең болып саналады.

Тарихшы Феопомптың айтуынша, жаңа әліпбиді енгізген жарлықты Архин қабылдатқан. Бұл шешім, шамасы, Пелопоннес соғысындағы Афинаның жеңілісінен кейін азаматтық алауыздықты тоқтату және конституцияны реформалау мақсатында қабылданған саяси қадамдармен байланысты болған.

Арманд Д’Ангур өз зерттеуінде иониялық әліпби б.з.д. V ғасырдың соңындағы Афинадағы аристократиялық олигархтармен байланысты болғанын алға тартады. Оның пайымынша, бұл әліпбидің ресми түрде қабылдануы – Төрт Жүздердің және Отыз Тиранның қысқамерзімді олигархиялық билігін құлатқан жеңіске жеткен афиналық демократтардың татуласу саясатының бір бөлігі болған.

Сонымен қатар, Д’Ангур архонт Евклидті 408/7 ж. б.з.д. бір жарлықты иониялық әліпбимен қашатып жаздыруға жауапты хатшымен және Аристотельдің «Поэтикасында» (1458b5–15) поэтикалық өлшемге сай болу үшін дауысты дыбыстардың ұзындығын өзгерткен ақындарды сынаған Евклидпен бір адам деп болжайды. Осыған сүйене отырып, Д’Ангур Евклидтің Архиннің жарлығын жеке өзі қолдағанын айтады.