Алтын стандарты

Алтын стандарт (ағылш. gold standard, фр. étalon-or, нем. Goldstandard) — ақша бірлігінің құны алтынның заңмен белгіленген белгілі бір салмағымен анықталатын ақша жүйесі. Алтын стандарттың классикалық түрінде банкноталар мен банктік ақшаларды белгіленген паритет бойынша алтын монетаға немесе алтын құймаға айырбастауға мүмкіндік беріледі, ал жүйеге қатысушы мемлекеттердің валюталары арасындағы айырбас бағамдары олардың ресми алтын құрамдарының арақатынасы арқылы анықталады.

Классикалық халықаралық алтын стандарты негізінен 1870-жылдардан Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған 1914 жылға дейін әрекет етті. Бұл кезеңде өнеркәсібі дамыған елдердің көпшілігі өз валюталарын алтынның тұрақты мөлшеріне байлады, алтынның халықаралық қозғалысына елеулі шектеу қоймады және валюталарын белгіленген паритет бойынша алтынға айырбастауды қамтамасыз етті.

1914 жылы соғыс басталғаннан кейін көптеген елдер банкноталардың алтынға айырбасталуын тоқтатты. 1920-жылдары алтын стандарты өзгертілген түрде қайта қалпына келтірілді, бірақ Ұлы тоқырау кезінде 1930-жылдары біржола күйреді. 1944 жылы құрылған Бреттон-Вудс жүйесі алтынмен байланыстың басқа үлгісін — доллардың шетелдік ресми ақша органдары үшін алтынға айырбасталуына негізделген алтын-доллар жүйесін қалыптастырды. Оның алтындық негізі АҚШ президенті Ричард Никсон 1971 жылғы 15 тамызда доллардың алтынға айырбасталуын тоқтатқаннан кейін жойылды.

Қазіргі кезде әлемнің негізгі валюталарының ешқайсысы классикалық алтын стандарты бойынша жұмыс істемейді. Алтын, дегенмен, көптеген мемлекеттердің алтын-валюта резервтерінің маңызды бөлігі болып қала береді.

Алтын стандарты жағдайында мемлекет ақша бірлігінің алтынмен белгіленген ресми арақатынасын анықтайды.

Мысалы, егер:

• А елінің бір ақша бірлігі 1 грамм таза алтынға;
• Б елінің бір ақша бірлігі 2 грамм таза алтынға

тең деп белгіленсе, теориялық паритет 1 Б = 2 А болып қалыптасады.

Осылайша халықаралық валюталық бағамдар алтын арқылы өзара байланысады.

Классикалық жүйеде үш негізгі қағида ерекше маңызды болды:

1. ұлттық валютаның алтынның нақты салмағымен заңды түрде анықталуы;
2. банкноталар мен басқа ақша міндеттемелерінің алтынға айырбасталуы;
3. алтынды елге әкелу және елден әкету еркіндігі.

Бұл қағидалар барлық мемлекеттерде бірдей дәрежеде орындалған жоқ. Сондықтан экономикалық әдебиетте «алтын стандарт» термині бірнеше тарихи нысанды қамтиды.

Алтын стандарт — алтын монометаллизмінің негізгі тарихи нысаны.

Монометаллизм жағдайында ақша жүйесінің негізгі құн өлшемі ретінде бір металл пайдаланылады. Оның екі негізгі тарихи нұсқасы:

• күміс монометаллизмі;
• алтын монометаллизмі болды.

Бұған қарама-қарсы жүйе — биметаллизм, онда алтын мен күміс заң бойынша қатар ақша металдары ретінде пайдаланылады.

XIX ғасырдың көп бөлігінде Франция бастаған бірқатар мемлекеттер биметалдық жүйені қолданды. 1870-жылдары әлемдік ақша жүйесінде алтынға көшу үдерісі жеделдеп, ірі өнеркәсіптік мемлекеттердің басым бөлігі алтын монометаллизмін қабылдады.

Қазақстандық экономикалық әдебиетте алтын монометаллизмінің үш негізгі нысаны ажыратылады:

• алтын монета стандарты;
• алтын құйма стандарты;
• алтын девиз стандарты.

Алтын паритеті — ақша бірлігінің заңмен белгіленген алтын құрамына негізделген екі валютаның ресми арақатынасы.

Классикалық мысал — британ фунты мен АҚШ доллары.

Алтын стандартының соғысқа дейінгі паритеті бойынша £1 ≈ $4,8665 болды.

Ұлыбритания 1925 жылы алтын стандартына оралғанда дәл осы соғысқа дейінгі бағам — бір фунт үшін шамамен 4,86⅔ доллар қалпына келтірілді.

Алтын паритеті валюталардың ұзақ мерзімді орталық бағамын анықтады, бірақ нарықтағы нақты айырбас бағамы алтынды тасымалдау, сақтандыру және қаржыландыру шығындарына байланысты оның айналасында аздап ауытқуы мүмкін болды.

Алтын стандарт жағдайында нарықтық айырбас бағамының ауытқу шектерін алтын нүктелері (ағылш. gold points) анықтады.

Егер шетел валютасын сатып алу бағасы алтынды физикалық түрде шетелге жөнелту құнынан жоғарыласа, борышкер үшін валютаны сатып алғаннан гөрі алтынды экспорттау тиімді болатын.

Керісінше, шетелден алтын әкелу тиімді болатын бағам да қалыптасты.

Осы екі шек:

• алтынды экспорттау нүктесі;
• алтынды импорттау нүктесі деп аталды.

Нәтижесінде валюталық бағам заңдық паритеттің айналасындағы өте тар дәлізде қозғалды.

ХВҚ зерттеулері классикалық алтын стандарты кезіндегі негізгі валюталардың бағамдары алтын нүктелерімен шектелген тар диапазонда болғанын көрсетеді.

Алтын стандартының халықаралық тепе-теңдікті автоматты түрде қалпына келтіруін түсіндіретін классикалық модель XVIII ғасырдағы шотланд экономисі Дэвид Юмның баға–алтын ағыны механизмі (ағылш. price–specie flow mechanism) тұжырымдамасымен байланысты.

Қарапайым түрде механизм былай жұмыс істейді:

1. ел импорты экспорттан асып, төлем балансының тапшылығы пайда болады;
2. тапшылықты өтеу үшін алтын шетелге кетеді;
3. елдегі ақша ұсынысы қысқарады;
4. бағалар мен жалақы төмендейді;
5. ұлттық тауарлар шетелдік тауарларға қарағанда арзандайды;
6. экспорт артып, импорт азаяды;
7. төлем балансы қайта тепе-теңдікке келеді.

Артықшылығы бар елде кері үдеріс жүреді:

1. алтын ағыны көбейеді;
2. ақша ұсынысы өседі;
3. бағалар жоғарылайды;
4. экспорттың бәсекеге қабілеттілігі азаяды;
5. импорт көбейеді.

Алайда тарихи алтын стандарты бұл теориялық модельден күрделірек болды. Халықаралық капитал қозғалысы, банктік кредит, орталық банктердің пайыздық саясаты және алтын қорларын «залалсыздандыру» әрекеттері автоматты механизмге елеулі ықпал етті.

Классикалық алтын стандартқа байланысты экономикалық әдебиетте «алтын стандарттың ойын ережелері» (ағылш. rules of the game) ұғымы қолданылады.

Теория бойынша орталық банк алтын сыртқа кетіп жатқан кезде:

• пайыздық мөлшерлемені көтереді;
• кредит көлемін қысқартады;
• ішкі ақша ұсынысын азайтады.

Ал алтын елге кірген кезде:

• пайыздық мөлшерлемені төмендетеді;
• кредиттік жағдайларды жеңілдетеді.

Бұл алтынның қозғалысы туғызатын түзету үдерісін күшейтуге тиіс болды.

Іс жүзінде орталық банктер бұл ережелерді әрдайым орындаған жоқ. Кейбір мемлекеттер алтын ағынының ішкі ақша ұсынысына әсерін шектеуге немесе алтын қорын сақтау үшін қосымша әкімшілік шаралар қолдануға тырысты.

XIX ғасырдың ортасында әлемдік валюталық жүйе біркелкі болған жоқ.

Әртүрлі мемлекеттер:

• күміс стандартын;
• алтын стандартын;
• биметаллизмді қолданды.

1870-жылдардың басында халықаралық жүйеде түбегейлі өзгеріс болды.

1870–1871 жылдардағы Франция–Пруссия соғысынан кейін құрылған Германия империясы алтын марканы енгізуге кірісті.

1871 және 1873 жылдардағы герман ақша заңдары күмістен алтынға көшудің негізгі құқықтық негізін қалыптастырды.

Германияның шешімі басқа мемлекеттердің де алтынға көшуін жылдамдатты. ХВҚ зерттеуі 1870-жылдардағы бұл үдерісті әлемдік ақша жүйесінің биметаллизмнен алтын монометаллизміне түбегейлі ауысуы ретінде сипаттайды.

XIX ғасырдың соңына қарай алтын стандартты немесе соған өте жақын жүйелерді:

• Ұлыбритания;
• Германия;
• Франция;
• АҚШ;
• Ресей империясы;
• Жапония;
• Скандинавия елдері;
• Нидерланд;
• Австро-Венгрия;
• басқа да көптеген мемлекеттер қолданды.

Классикалық алтын стандарт деп көбіне шамамен 1870-жылдардың басынан 1914 жылға дейінгі халықаралық валюталық жүйе аталады.

Оның негізгі ерекшеліктері:

• валюталардың алтынға тұрақты паритеті;
• негізгі валюталардың алтынға айырбасталуы;
• алтынның халықаралық қозғалысының салыстырмалы еркіндігі;
• капитал қозғалысына шектеулердің аз болуы;
• тұрақты халықаралық айырбас бағамдары;
• Лондонның негізгі әлемдік қаржы орталығы болуы.

Фунт стерлинг осы кезеңдегі халықаралық сауда мен қаржыдағы жетекші валюта болды.

Сонымен бірге алтын халықаралық резервтердің түпкілікті активі қызметін атқарды.

Ресей империясы алтын стандартқа XIX ғасырдың соңында көшті. Реформаны дайындау бірнеше онжылдыққа созылды, ал оның қорытынды кезеңі қаржы министрі Сергей Виттенің қызметімен байланысты.

1895–1897 жылдардағы ақша реформасы нәтижесінде 1897 жылы Ресейде алтын стандарт енгізілді.

Рубльдің алтындық құрамы шамамен 0,774 г таза алтын болып белгіленді.

Мемлекеттік банктің кредиттік билеттері алтын монеталарға еркін айырбасталды.

Жаңа алтын монеталар арасында:

• 5 рубль;
• 7,5 рубль;
• 10 рубль;
• 15 рубль номиналдары болды.

10 рубльдік алтын монетаның құрамында шамамен 7,74 г таза алтын болды.

Ресейдің алтын стандарты 1897 жылдан 1914 жылға дейін тұрақты жұмыс істеді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін кредиттік билеттерді алтынға айырбастау тоқтатылды.

АҚШ-та XIX ғасыр бойы алтын мен күмістің арақатынасына байланысты ұзақ саяси пікірталастар жүрді.

1870-жылдардан кейін АҚШ іс жүзінде алтын стандартына жақындай түсті, ал 1879 жылы қағаз ақшаның алтынға айырбасталуы қалпына келтірілді.

1900 жылғы Gold Standard Act алтынды АҚШ ақша жүйесінің заңдық стандарты ретінде түпкілікті бекітті.

Бір доллардың алтындық құрамы шамамен 1,5046 г таза алтын болды. Бір трой унция алтынның ресми бағасы $20,67 шамасында қалыптасты.

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда классикалық алтын стандарттың қалыпты жұмысы тоқтады.

Соғыс шығындарын қаржыландыру үшін мемлекеттер:

• қағаз ақша эмиссиясын ұлғайтты;
• мемлекеттік қарыз көлемін көбейтті;
• алтынның шетелге кетуін шектеді;
• банкноталарды алтынға айырбастауды тоқтатты.

Ұлыбританияда алтынның еркін айырбасталуы 1914 жылы іс жүзінде тоқтады.

Соғыс жылдарындағы инфляция валюталардың бұрынғы алтындық паритеттерінен үлкен алшақтық туғызды.

Нәтижесінде 1918 жылдан кейін соғысқа дейінгі жүйені бұрынғы бағамдарымен қайта қалпына келтіру өте қиын болды.

1922 жылы Еуропаның соғыстан кейінгі ақша жүйесін тұрақтандыру мәселелері Генуя конференциясында қаралды.

Конференция алтынды халықаралық жүйенің негізгі тірегі ретінде сақтауды қолдады, бірақ барлық мемлекеттердің үлкен алтын қорын жинауы дефляциялық қысымды күшейтуі мүмкін деп есептеді.

Сондықтан орталық банктерге резервтерінің бір бөлігін:

• фунт стерлинг;
• АҚШ доллары

сияқты алтынға айырбасталатын жетекші валюталармен сақтау ұсынылды.

Осылайша соғыстан кейінгі жүйе классикалық алтын монета стандартынан алтын девиз стандартына қарай өзгерді.

1925 жылғы 28 сәуірде Ұлыбритания қаржы министрі Уинстон Черчилль елдің алтын стандартына соғысқа дейінгі паритетпен оралатынын жариялады.

Фунт бағамы қайтадан £1 ≈ $4,86 деңгейіне бекітілді.

Алайда соғыс кезінде Ұлыбританиядағы бағалар мен шығындар айтарлықтай өскендіктен, көптеген экономистер фунттың бұл паритеті тым жоғары болған деп есептеді.

Джон Мейнард Кейнс сол кездің өзінде бұл шешімді сынға алды.

Алтынға қайта оралу Ұлыбританиядан жоғары пайыздық мөлшерлемелер мен ішкі бағаларды төмендетуге бағытталған саясат талап етті.

Қазіргі Банктің өзі 1925 жылғы соғысқа дейінгі бағаммен оралуды экономикалық тарихтағы сәтсіз шешімдердің бірі ретінде сипаттайды.

1929 жылы басталған Ұлы тоқырау алтын стандартының ең ауыр дағдарысына айналды.

Жүйе елдерден алтын резервтерін сақтау үшін:

• пайыздық мөлшерлемені көтеруді;
• кредитті қысқартуды;
• бюджет пен ақша саясатын қатаңдатуды талап етуі мүмкін еді.

Экономикалық құлдырау кезінде мұндай саясат дефляция мен жұмыссыздықты одан әрі күшейтті.

Қазіргі экономикалық-тарихи зерттеулерде алтын стандарт Ұлы тоқырауды халықаралық деңгейде таратып, көптеген елдердің дағдарыстан шығуын кешіктірген факторлардың бірі ретінде қарастырылады.

Швейцария Ұлттық банкінің тарихи зерттеуі алтын стандарттан ертерек шыққан елдер экономикалық қалпына келуді де ертерек бастағанын көрсетеді.

1944 жылғы Бреттон-Вудс конференциясы классикалық алтын стандартты тікелей қалпына келтірген жоқ.

Жаңа жүйеде:

• АҚШ доллары алтынға бекітілді;
• басқа мемлекеттердің валюталары негізінен долларға қатысты тұрақты паритет ұстады;
• валюталық бағамдарды өзгерту белгілі жағдайларда ХВҚ келісімімен мүмкін болды.

АҚШ шетелдік орталық банктер мен басқа ресми ақша органдарының долларларын 1 трой унция алтын = 35 АҚШ доллары бағамымен алтынға айырбастауға міндеттенді.

Қарапайым АҚШ азаматтары үшін долларды алтынға еркін айырбастау қалпына келтірілген жоқ.

Сондықтан Бреттон-Вудс тәртібі классикалық алтын монета стандарты емес, көбіне алтын-доллар немесе алтын девиз жүйесінің ерекше нысаны ретінде сипатталады.

1960-жылдары АҚШ-тан тыс жерлерде жиналған долларлық резервтердің көлемі Америка Құрама Штаттарының ресми алтын қорымен салыстырғанда өте үлкен болды.

Бұл мәселе Триффин дилеммасы арқылы теориялық түрде сипатталды.

1971 жылғы 15 тамызда президент Ричард Никсон шетелдік ресми мекемелер үшін доллардың алтынға айырбасталуын тоқтатты.

Бұл шешім кейін Никсон шогы деп аталды.

Доллардың алтынға ресми конверсиясы қайта қалпына келтірілген жоқ.

1973 жылы негізгі өнеркәсіптік мемлекеттердің валюталары құбылмалы бағамдарға көшті.

1976 жылғы Ямайка келісімдері халықаралық валюталық тәртіптегі алтынның ресми рөлін қысқарту жөніндегі жаңа қағидаларды бекітті.

ХВҚ Келісім баптарының Екінші түзетуі 1978 жылғы сәуірде күшіне енді.

Ол:

• алтынның ресми халықаралық бағасын жойды;
• валюталардың паритетін алтынмен белгілеуді тоқтатты;
• SDR құнын алтынмен анықтаудан бас тартты;
• ХВҚ мен мүше елдердің қалыпты операцияларында алтынмен міндетті төлемдерді жойды.

Осыдан кейін алтын халықаралық валюта жүйесінің ресми есептік өлшемі болудан қалды.

Сонымен бірге ол орталық банктердің резервтік активі ретіндегі маңызын сақтап қалды.

1914 жылы Ресей империясында алтынға еркін айырбастау тоқтатылғаннан кейін классикалық алтын стандарт қайта қалпына келтірілген жоқ.

1922–1924 жылдардағы кеңестік ақша реформасы кезінде жаңа тұрақты ақша бірлігі — червонец енгізілді.

Мемлекеттік банктің 1922 жылғы червонецтері заң бойынша белгілі мөлшерде алтынмен қамтамасыз етілді. 1923 жылы салмағы патшалық 10 рубльдік монетаға сәйкес алтын червонецтер де шығарыла бастады.

Бір алтын червонецтің құрамында:

7,74 г таза алтын

болды.

Алайда қағаз червонецті КСРО ішінде алтын монетаға еркін айырбастау іс жүзінде енгізілген жоқ. Банкноттарда алтынға айырбастау арнайы үкімет актісімен басталатыны жазылғанымен, мұндай акт қабылданбады.

Сондықтан кеңестік червонец жүйесін классикалық алтын стандартпен толық теңестіру дұрыс емес.

Қазақстан дербес мемлекет ретінде классикалық алтын стандарт кезеңіне қатысқан жоқ.

XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қазіргі Қазақстан аумағының негізгі бөлігі Ресей империясының құрамында болды. Сондықтан 1897 жылғы Витте реформасынан кейін империялық рубльдің алтын стандарты Қазақстан аумағындағы ресми ақша жүйесіне де қатысты болды.

Осы кезеңдегі ресейлік кредиттік билеттер алтын монеталарға белгіленген паритет бойынша айырбасталды және алтын рубль империяның бірыңғай ақша жүйесінің негізіне айналды.

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған соң рубльді алтынға айырбастау тоқтатылып, Қазақстан аумағында да классикалық алтын ақша жүйесінің қызметі аяқталды.

Кеңестік кезеңде Қазақстан КСРО-ның біртұтас ақша жүйесінің құрамында болды. 1920-жылдардағы алтынмен қамтамасыз етілген червонец Қазақстанда да кеңестік ақша бірлігі ретінде қолданылғанымен, оны алтынға еркін айырбастау болмағандықтан, бұл жүйе толық алтын монета стандарты болып саналмайды.

Тәуелсіз Қазақстан алтын стандартты қолданған жоқ.

1993 жылғы 15 қарашада Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы — теңге айналымға енгізілді.

Теңгенің құны алтынның заңмен белгіленген мөлшеріне бекітілмеген және банкноталарды Қазақстан Ұлттық Банкінде алтынға тіркелген бағамен айырбастау міндеттемесі жоқ.

Сондықтан теңге — фиаттық ақша.

Қазақстан Ұлттық Банкі алтынды халықаралық резервтік актив ретінде ұстайды және алтын инвестициялық және коллекциялық монеталар шығарады, алайда алтын резервінің болуы өздігінен алтын стандартты білдірмейді.

Қазақстандық экономикалық әдебиетте алтын стандарт тарихи ақша жүйесі ретінде қарастырылып, оның алтын монета, алтын құйма және алтын девиз түрлері ажыратылады.

Алтын стандартты қолдаушылар оның бірнеше ықтимал артықшылығын атап көрсетеді.

Классикалық алтын стандарт кезеңін бағалау экономикалық тарих ғылымында пікірталас тудырады.

1870–1914 жылдары:

• халықаралық сауда өте жылдам өсті;
• халықаралық капитал қозғалысы кеңейді;
• негізгі валюталардың бағамдары өте тұрақты болды.

ХВҚ зерттеулері классикалық жүйенің кейбір макроэкономикалық күйзелістерге салыстырмалы жылдам бейімделгенін көрсетеді.

Сонымен бірге қазіргі зерттеулер бұл тұрақтылықтың әлеуметтік және саяси жағдайлары қазіргі экономикадан едәуір өзгеше болғанын атап өтеді.

XIX ғасырда:

• жалақы мен бағалардың төмендеуіне саяси кедергілер азырақ;
• әлеуметтік мемлекет әлсіз;
• толық жұмыспен қамту ақша-кредит саясатының ресми мақсаты болмаған;
• капитал қозғалысы өте еркін

еді.

XX ғасырда демократия, кәсіподақтар және әлеуметтік саясат күшейген сайын жұмыссыздық пен жалақының күрт төмендеуін алтын паритеті үшін қабылдау саяси тұрғыдан анағұрлым қиын болды.

Қазіргі фиат ақша жүйесінде банкнотаның өздігінен алтынға немесе басқа тауарға айырбасталу құқығы жоқ.

Ақша құны:

• орталық банктің баға тұрақтылығы саясатына;
• мемлекеттің институттарына;
• экономиканың өндірістік әлеуетіне;
• ақшаға деген қоғамдық сенімге

негізделеді.

Алтын стандарт жойылғанымен, алтын халықаралық қаржы жүйесінен жоғалған жоқ.

Орталық банктер алтынды:

• резервті әртараптандыру;
• валюталық және геосаяси тәуекелдерден қорғану;
• төтенше резервтік актив

ретінде ұстайды.

ХВҚ да әлемдегі ең ірі ресми алтын иелерінің бірі болып табылады. Қордың қазіргі алтын қоры шамамен 90,5 млн трой унциясын немесе 2814,1 тоннаны құрайды.

Бірақ қазіргі халықаралық жүйеде алтынның:

• ресми белгіленген халықаралық бағасы жоқ;
• ұлттық валюталар үшін міндетті паритеті жоқ;
• ХВҚ жүйесінде валюталардың ортақ өлшем бірлігі ретіндегі мәртебесі жоқ.

Алтын бағасы негізінен әлемдік нарықтағы сұраныс пен ұсыныс арқылы қалыптасады.

XX және XXI ғасырларда кейбір экономистер, саясаткерлер және қоғамдық қозғалыстар алтынға негізделген ақша жүйесін қалпына келтіру идеясын мезгіл-мезгіл ұсынды.

Қолдаушылар мұндай жүйе:

• инфляциялық эмиссияны шектейді;
• бюджет тапшылығын ақша шығару арқылы қаржыландыруды қиындатады;
• ұзақ мерзімді валюта тұрақтылығын арттырады

деп есептейді.

Қарсы көзқарастағы экономистер қазіргі экономиканың көлемі, қаржы нарықтарының күрделілігі және дағдарыс кезіндегі өтімділік қажеттілігі алтын стандартына оралуды өте қиын етеді деп көрсетеді.

Сонымен қатар алтын стандарты орталық банктің экономикалық құлдырау мен банктік дағдарыстарға қарсы белсенді ақша-кредит саясатын жүргізу мүмкіндігін шектейді.

2026 жылғы жағдай бойынша әлемнің негізгі мемлекеттерінің ешқайсысы классикалық алтын стандартын қолданбайды.

• Алтын
• Ақша
• Ақша жүйесі
• Монометаллизм
• Биметаллизм
• Күміс стандарт
• Алтын-валюта резервтері
• Алтын паритеті
• Валюта бағамы
• Орталық банк
• Бреттон-Вудс жүйесі
• Ямайка валюталық жүйесі
• Никсон шогы
• Триффин дилеммасы
• Ұлы тоқырау
• Фиат ақша
• Сергей Витте
• Джон Мейнард Кейнс

• Eichengreen, Barry. Golden Fetters: The Gold Standard and the Great Depression, 1919–1939. Oxford University Press, 1992.
• Eichengreen, Barry. Globalizing Capital: A History of the International Monetary System. Princeton University Press.
• Bordo, Michael D.; Schwartz, Anna J. (ред.). A Retrospective on the Classical Gold Standard, 1821–1931. University of Chicago Press.
• Officer, Lawrence H. Between the Dollar-Sterling Gold Points: Exchange Rates, Parity and Market Behavior. Cambridge University Press.
• Бугров А. В. Золотой стандарт в России: выбор пути (1867–1897) // Деньги и кредит. — 2015. — №1. — С. 59–67.