Тоқа Темір — Жошының меркіт тайпасынан шыққан әйелі Қағри хатұннан туған он үшінші ұлы. «Ұлы Дүрбелеңде» және одан кейінгі Алтын Орданың ыдырауында Шибанидтермен бірге Тоқа Темір әулетінен шыққан хандар мен Тоқа Темір ұрпақтары басты рөл атқарды. Алғашқы қазақ хандары Керей мен Жәнібек дәл осы Тоқа Темірдің ұрпақтары дейтін деректер кездеседі.
| Тоқа Темір | |
| Туған күні | XIII ғасыр |
|---|---|
| Туған жері | Жошы ұлысы |
| Қайтыс болған күні | XIII ғасырдың екінші ширегі |
| Мемлекет | |
| Шыққан тегі | Жошы әулеті |
| Әкесі | Жошы хан |
| Анасы | Қағри хатұн |
| Туыстары | Орда Ежен, Бату хан, Берке хан (ағалары) |
Шығу тегі мен дәрежесі
«Шыңғыснамада» айтылғандай, Шибан ұрпақтары Тоқа Темірді басқа ағайындарымен салыстыра келіп, 1226 жылы Жошы өлгеннен кейін оның ұлыс алмағанын айтып, кемсіткен:
Атамыз Жошы хан қайтыс болғаннан кейін, әкелеріміз ұлы бабамыз Шыңғыс ханға барғанда, Ежен мен Сайынға, одан кейін Шибан әкемізге киіз үй тігіп берді. Сенің әкең үшін тіпті сынған арбада қалдырмады.
Кем дегенде, Махмұд ибн Уәли өзінің «Асыл ерлікке қатысты құпиялар теңізінде» Тоқа Темір ұрпақтарына «хан оғлы» (ханзада) атағын қолданады. В.П.Юдиннің пікірінше, бұл атақ оның иесінің хан тағына құқығы жоқ дегенді білдіреді.
1242 жылы монғолдардың Батысқа жорығы аяқталғаннан кейін Бату 14 ұлыстың бірін Тоқа Темірге бөліп берді. Ұлыстың құрамына Маңғыстау, Қажы-Тархан және Солтүстік Кавказдағы Астар аймағы кірді.
Алтын Орданың ішкі ұлыстарының шекарасы өте тұрақсыз болғандықтан, Тоқа Темір ұрпақтарының ұлыстарының шекараларын айту қиын. Мысалы, оның ұлы Ұран Темір Қырым мен Кафа аймақтарын мұраға алды.
Сонымен бірге, 1312 жылдан кейін Өзбек ханның әкімшілік-территориялық реформасының нәтижесінде Жошы әулетінің барлығы (шибанидтерден басқасы) ұлыстарынан айырылып, төртеудің біріне бағынды деп сеніммен айта аламыз. Орда әмірлері, қият тайпасының өкілі Исатай жеке қошун (әскери бөлім) құраған. Исатайдың немересі Теңіз-Бұғы өз халқын Сырдарияның төменгі ағысына апарады. 1360 жылы Жошылықтар көтеріліске шығып, билікке қайта қол жеткізіп, олардың арасынан хан сайлады.
1361 жылы тоқатемірид Ұрыс хан Сырдария ұлысында хан болды. Осы кезден бастап Тоқатеміридтер алдымен өз басшылығымен Көк Орданы біріктіру, одан кейін Алтын Орда тағына отыру үшін белсенді күрес жүргізді.
Ұрпақтары
- Аштарханидтер
- Гирейлер
- Төре