Мемлекеттік орган — Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің міндеттері мен функцияларын іске асыруға уәкілетті, мемлекет атынан әрекет ететін ұйым немесе мекеме. Ол Конституция, заңдар және басқа нормативтік құқықтық актілер бойынша мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие болады және қоғамдық қатынастарды реттеу, басқару, бақылау және мемлекеттік міндеттерді орындау мақсатында құрылады.
Тарихы
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін мемлекеттік органдар жүйесі 1995 жылғы Конституция негізінде қалыптасты. Конституция мемлекеттік билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлуді бекітті.
1990-шы жылдардың соңында және 2000-шы жылдардың басында әкімшілік реформалар жүргізілді: министрліктер мен ведомстволар қайта құрылды, жергілікті атқарушы органдардың рөлі күшейтілді.
2010-шы жылдардан бастап цифрландыру (eGov, eQyzmet), сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес және мемлекеттік қызмет реформалары мемлекеттік органдардың жұмысын жақсартты. Арнаулы мемлекеттік органдар (ұлттық қауіпсіздік саласындағы) туралы 2012 жылғы Заң қабылданды.
«Әкімшілік процедуралар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (2000 жыл) сәйкес мемлекеттік орган — Конституция, заңдар және басқа нормативтік актілер бойынша мемлекеттің атынан мына функцияларды атқаруға уәкілетті мекеме:
- Баршаға міндетті жүріс-тұрыс тәртібін анықтайтын актілер шығару;
- Әлеуметтік мәні бар қоғамдық қатынастарды басқару және реттеу;
- Мемлекет орнатқан тәртіптің сақталуын бақылау.
Мемлекеттік органның негізгі белгілері:
- Мемлекет белгілеген тәртіппен құрылады;
- Мемлекеттік билік өкілеттіктеріне ие (шешімдері міндетті сипатқа ие);
- Мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асырады;
- Мемлекеттік аппараттың құрылымдық бөлігі болып табылады.
Құқықтық негізі
Мемлекеттік органдардың қызметін реттейтін негізгі құжаттар:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы (билік тармақтарының бөлінуі, халық билікті мемлекеттік органдарға береді);
- «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» 2015 жылғы Заң;
- «Арнаулы мемлекеттік органдар туралы» 2012 жылғы Заң;
- «Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс» және басқа заңдар;
- Президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары.
Мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде ғана билік жүргізеді және азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға міндетті.
Түрлері және жүйесі
Мемлекеттік органдар өкілеттігінің шеңберіне қарай үш негізгі топқа бөлінеді:
- Заң шығарушы (өкілетті) органдар — Парламент (Сенат және Мәжіліс), жергілікті мәслихаттар. Заңдар шығару және бақылау функцияларын атқарады.
- Атқарушы органдар — Президент Әкімшілігі, Үкімет, министрліктер, ведомстволар, жергілікті атқарушы органдар (әкімдіктер). Мемлекеттік саясатты іске асырады.
- Сот және құқық қорғау органдары — соттар, прокуратура, ішкі істер, ұлттық қауіпсіздік органдары.
Сонымен қатар арнаулы мемлекеттік органдар бөлек топқа жатады (Президентке тікелей бағынады): ұлттық қауіпсіздік комитеті, сыртқы барлау органдары т.б.
Қазақстан — унитарлы мемлекет болғандықтан, мемлекеттік органдардың жүйесі орталықтандырылған, бірақ жергілікті деңгейде (облыс, қала, аудан) өзін-өзі басқару элементтері бар.
Құрылымы және қызметі
Әр мемлекеттік органның «Мемлекеттік орган туралы ереже» деп аталатын құжаты болады. Онда құзыреті, функциялары, міндеттері, құрылымы және басшысының өкілеттіктері көрсетіледі.
Мемлекеттік органдардың қызметі ашықтық, заңдылық, тиімділік және азаматтарға бағдарлану қағидаттарына негізделеді. Қазіргі уақытта көптеген функциялар цифрлық форматқа (egov.kz) көшірілген.