Мемлекеттік құпиялар — мемлекет қорғайтын, таратылуы әскери, экономикалық, ғылыми-техникалық, сыртқы саяси, барлау және жедел-іздестіру қызметін тиімді жүзеге асыру мақсатында шектелген мәліметтер жиынтығы. Мемлекеттік құпияларды жария ету немесе жоғалту Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіруі мүмкін.
Құрылымы
Мемлекеттік құпиялар болып табылатын мәліметтерге олардың маңыздылығына қарай үш құпиялылық белгісі беріледі:
- «Аса маңызды» — жария болған жағдайда мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне аса ауыр зардап тигізетін мәліметтер.
- «Өте құпия» — жария болған жағдайда мемлекеттің мүдделеріне немесе салалық қауіпсіздігіне елеулі нұқсан келтіретін мәліметтер.
- «Құпия» — қызметтік құпияны құрайтын, жария болса мемлекеттік органның немесе ұйымның мүддесіне зиян тигізетін деректер.
Мемлекеттік құпияларға жатқызылатын салалар
Заңнамаға сәйкес құпия мәліметтер келесі негізгі салаларды қамтиды:
- Әскери сала: Әскерлерді қолдану жоспарлары, қару-жарақ сипаттамалары, әскери нысандардың орналасуы.
- Экономика және ғылым: Жұмылдыру қуаттары, мемлекеттік материалдық резервтің нақты көлемі, стратегиялық маңызы бар ғылыми жаңалықтар.
- Сыртқы саясат: Дипломатиялық келіссөздердің тактикасы, халықаралық шарттардың құпия бөліктері.
- Барлау және қауіпсіздік: Жедел-іздестіру қызметінің әдістері, үкіметтік байланыс жүйелері, күзетілетін тұлғалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары.
Цифрлық жүйелердегі қорғаныс
2026 жылғы 9 қаңтардағы № 256-VIII Заңына сәйкес, мемлекеттік құпиялар саласындағы терминология цифрландыру талаптарына сай жаңартылды:
- Цифрлық жүйе: Мемлекеттік құпияларды қамтитын ақпаратты өңдеуге арналған қорғалған ақпараттық кешен.
- Цифрлық ресурс: Электрондық-цифрлық нысандағы құпия ақпарат.
Мемлекеттік құпияларды қорғау органдары
Мемлекеттік құпияларды қорғау жүйесін келесі органдар жүзеге асырады:
- ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті (ҰҚК)
- Мемлекеттік органдар мен ұйымдар.
Мәліметтерге рұқсат алу және шектеулер
Мемлекеттік құпиялармен жұмыс істеуге рұқсат алу (допуск) арнайы тексеру рәсімдерін талап етеді. Құпия мәліметтерге рұқсат алған азаматтардың кейбір құқықтары уақытша шектелуі мүмкін:
- Шет елге шығу құқығы (шартта көрсетілген мерзімге);
- Құпия ақпараты бар өнертабыстарды өз бетінше тарату құқығы.
Құпияландыруға жатпайтын мәліметтер
Мемлекеттік құпия ретінде жабуға қатаң тыйым салынған ақпарат түрлері:
- Төтенше жағдайлар, апаттар және экологиялық ахуал туралы мәліметтер.
- Адам құқықтары мен бостандықтарының бұзылу фактілері.
- Лауазымды тұлғалардың заң бұзушылықтары.
- Денсаулық сақтау, білім беру және демографияның нақты жай-күйі.
Жауапкершілік
Мемлекеттік құпияларды жария ету, жоғалту немесе қорғау тәртібін бұзу Қазақстан Республикасының Қылмыстық немесе Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстеріне сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады.
Тағы қараңыз
- Ұлттық қауіпсіздік
- Ақпараттық қауіпсіздік
- Мемлекеттік қызмет
- Құпия ақпарат