Яков V

Мемлекеттің қаржылық жағдайы V Джеймстің 1528 жылы тәуелсіз билігінің басталуы кезінде өте қайғылы болды: Олбани герцогының Францияға сапар шегуі және салтанатты сарай ұстауы, Ангус графының тиімсіз басқаруы және патшадік иелік жерлерінен түсетін салықтарды жинау жүйесін тәртіпсіздік туғызу қазынаны толығымен тонады. Шотландиядағы V Джеймстің басқармасында барлығының орталық сұрағы бюджетті толықтыру мәселесі болды. Өзінің алдындағы ізашарлардан ақша мәселелерінде мұқият болуымен ерекшеленетін патша кем дегенде үш жаңа негізгі табыс көзін тапты: болуы мүмкін жұбайының жасауы, шіркеудің байлығы мен тәркілеу.

Олбани герцогының делдалдылығының арқасында және патшадің Екатерина Медичимен некенің болмауына байланысты өтемақы ретінде Папа VII Климент шотландиялық дінбасылардан жылдық салық 10 мың фунт стерлинг алу құқығын берді. Осы салықтан түскен қаражат жаңа Жоғарғы Сот палатасын құру үшін қолданылуы тиіс еді. Сот ісін жүргізу палатасы шын мәнінде 1540 жылы қайта құрылды, бірақ патшадік қызметкерлермен дінбасылардан алынатын салықтың басым бөлігі қазынаға түсіп отырды.

V Джеймстің билік еткен кезінде протестанттық оқыту Шотландияға ене бастайды. Шотландия шіркеуінің байлығын пайдалануға мүмкіндік беретін Риммен жақсы қарым-қатынасты сақтау мақсатында, V Джеймс протестанттарды белсенді түрде қуа бастады. Шотландияда инквизиция оты жанды. V Джеймс кезінде өртелген ең танымал протестант Мартин Лютердің шәкірті Патрик Гамильтон болды. Сол мезетте, патша V Джеймс кемшіліктерді жою немесе католик шіркеуінің беделін көтеру үшін шара қолданғаны туралы ешқандай дәлелдер жоқ. Керісінше, шіркеудің патшалық билікке бағындыруы оның кірістерін тартып, лауазымдарды таратуға жұмсалды. V Джеймстің алты заңсыз балаларына шотландтық ең бай аббаттық берілді.

V Джеймстің ақсүйектерге қатынасы шотланд патшаларына тән емес қатаңдығымен ерекшеленді, кейде өшпенділікке де барды. Патшадің кәмелет жаста болғанда, Ангус графы билеген уақытпен байланысы бар барлық адамдар сотталды немесе жазаланды. V Джеймс шекаралас аймақтардың бүлікші барондарға қарсы бірнеше рет жазалаушы экспедициялар жүргізді. Патша Шотландияның таулы аймағында тәуелді дәстүрлі саяси тірегіне Аргайл мен Хантли графтарына қарсы кельттік рулардың басшыларымен жақындасты. Патша Аргайл графы тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деп айыпталып, елдің батыс аймақтарының әкімшілігін басқаруға қатысудан шеттетілді. 1540 жылы V Джеймс Оркней мен Гебрид аралдарына бара отырып, кельттік басшылар мен тұтқынға түскендердің антын алды.

Басқа жағынан, патша Шотландиядағы құқық тәртібі мен қауіпсіздік мәселелеріне белсене айналысты. Сот жүйесінің тиімділігі күрт өсті. Дегенмен, осы салада патшадік айрықша құқықты теріс пайдаланылды: патшаге қарсы астыртын әрекет күдіктері өліммен және мүлкін тәркілеумен жазаланды. Қазынаның кірістерін кез-келген тәсілмен ұлғайтуға деген ұмтылысы жерлерін тәркілеу қаупіне ұшыраған ақсүйектер, контрибуция шығындарын төлеуге алып келді,сондай-ақ патшалық кешірім жасаудың жаппай сатылуы.

Мұның бәрі шотланд ақсүйектерінің наразылығына әкелді. 1532 жылдан кейін өкілдер патшадік кеңеске және басқа да билік органдарына қатысуларын қоя бастады. V Джеймстің патшалық билігінің соңында патшаның айналасы көбінесе дінбасылар мен кішігірім жер иелердің өкілдерінен тұрды. Оның шаруалар мен жетесіз азаматтардың мұқтаждықтары үшін ерекше алаңдаушылығының арқасында V Джеймс «кедейлердің патшасы» деген лақап ат алды.

Тәркілеу, өтемақы және жер учаскелерін көтеру практикасы нәтижесінде патша билігінің аяғында мемлекет мүлігінің кірістері 3 есеге артты. Сот төрелігін жүзеге асырудан түскен табыстар күрт өсті. Патшадің екі некесінен қазынаға 200 мыңнан астам ливр, сондай-ақ көптеген әшекейлер әкелді. Шіркеудің байлығын пайдалану арқылы үлкен сомалар жинақталды (дін қызметкерлеріне салық төлеу, лауазымдарды бөлу).

Сонымен қатар, V Джеймс сарай құрылысы бойынша үлкен бағдарламаны іске қосты: оның билігі кезінде Мария де Гиз Франция сарайларынан кем түспейді деп есептеген Стерлинг, Фолкленд, Линлитгоудағы патшадік сарайлары салынды. Сондай-ақ, патша бай емес Шотландия үшін зор сарайы болды, қымбатты және зергерлік бұйымдарды белсенді түрде сатып алды. Қатаң ішкі саясатты жалғасуы кезінде патшадің бұрын-соңды болмаған шығындары, шотланд ақсүйектерінің қанағаттанбауына және оның иелігіндегі қауіпсіздігі туралы белгісіздікке себеп болды. Мұның бәрі ішкі күрделі дағдарыстың туындауына әкеліп соқтырды, бұл патшаның сыртқы саясатымен тереңдей түсті.

V Джеймс өзінің билік ету мерзімі бойы қаржылық және саяси тұрғыдан тиімді қалыңдықты іздеді. 1527–1531 жылдары Рим папасы VII Клементпен Джеймсті Екатерина Медичиге үйленуі туралы келіссөздер жүргізілді. Дания патшасының қызы мен Венгрия патшасынің жесірімен некеге тұрудың мүмкіндіктері қарастырылды. Кейінірек, патша Францияны әулеттік одақ құру туралы қажеттілігіне сендірді және 1537 жылғы 1 қаңтарда Джеймс француз патшасы І Франсуаның қызы Мадлен де Валуаға үйленді. Ол патшаның қазынасына 100 мың ливраны алып, тойдан кейін бірнеше ай өткен соң қайтыс болды. Патшадің жаңа келіні Гиз герцогы Лотариндық Клодтың қызы Мария де Гиз болды. 1538 жылғы 10 мамырда Мария Шотландияға келді, көп ұзамай оның үйлену рәсімі өтті. Патшаның екінші некесі тағы да 150 мың ливр әкелді.

Ангус графының ағылшынфилдық партиясынан жасынан зардап шеккен V Джеймс, өзінің билігі кезінде Англияға деген дұшпандығын сақтады. Алғашында ағылшын-француз бітімі күшінде болып тұрған кезде, бұл қастандық жүзеге аспады, тіпті королдің және VIII Генринің үлкен қызы Мариямен болуы мүмкін неке туралы келіссөздер жүргізілді. Алайда, VIII Генринің Рим папасымен үзілісі, Англиядағы католиктерді қатыгездікпен қудалау және 1530 жылдардың аяғында V Джеймстің Франциямен әулеттік одағы ағылшын-шотландық қарым-қатынастарды күрт шиеленістірді.

1541 жылғы қыркүйекте Англия патшасынің ұсынысы бойынша Йоркте екі британдық мемлекеттердің патшалары арасында кездесу ұйымдастырылды. Алайда, V Джеймс өзін тұтқындаудан қорқып, келіссөзге келуден бас тартты, бұл жайт VIII Генринің ызасына қатты тиді. Ағылшындық қарулы күштерді жұмылдыру туралы жарияланды, 1542 жылғы тамызда ағылшын əскері Шотландияға басып кірді, бірақ Хаддон-Рига түбіндегі шайқаста Хантли графы оларды талқандады. V Джеймс шотланд жасағын шақырды, бірақ королдің ішкі саясатына қанағаттанбаған шотланд ақсүйектерінің көпшілігі оған қатысудан бас тартты. Ашуланған патша Хантлиді бас қолбасшылықтан босатып, 20 мыңға жуық армияны жинап, ағылшын шекарасына қарай беттеді. 1542 жылғы 24 қарашада патшаның фавориты Оливер Синклэр бастаған шағын шотландтық отряд Солуэй-Моссе түбінде жеңілді. Шотландықтарда қаза тапқандардың саны азғантай болғанымен, жеңіліс жаппай әскери қызметтен қашу мен кейбір барондардың ағылшындардың жағына өтуіне себеп болды. Көңілі қалған, жалғыз қалған патша Фолкленд сарайына қайтып, онда 1542 жылғы 14 желтоқсанда қайтыс болды.