Метал (музыка)

Хеви-метал (немесе жай ғана метал; ағылш. heavy metal — «ауыр металл») — негізінен 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Ұлыбритания мен АҚШ топырағында қалыптасқан рок-музыка жанры. Блюз-рок, психоделикалық рок және эйсид-рок бағыттарынан бастау алған хеви-метал топтары бұрмаланған (дисторшн) гитара үнімен, созылыңқы гитаралық сололарымен, қатаң да ырғақты соқпаларымен және құлақ тұндырарлық қуатымен ерекшеленетін қалың да сүбелі әуенді дүниеге әкелді.

1968 жылы бұл жанрдың ең атақты пионерлерінің үштігі — Британияның Led Zeppelin, Black Sabbath және Deep Purple топтары дүниеге келді. Олар қалың көрерменнің ықыласына бөленгенімен, сыншылар тарапынан жиі мазаққа ұшырады. 1970 жылдары бірқатар америкалық топтар хеви-металды жұртқа қолжетімдірек формаларға бейімдеді: Alice Cooper мен Kiss топтарының шикі, арзанқол әуені мен шок-рогы; Aerosmith-тің блюз тамырынан нәр алған рогы; сондай-ақ Van Halen-нің жарқын гитаралық сололары мен думанды рок стилі. 1970 жылдардың ортасында Judas Priest блюздік ықпалдың денінен бас тарта отырып, жанрдың дамуына тың серпін берсе,Motörhead панк-рок рухын енгізіп, жылдамдыққа айрықша мән берді. 1970 жылдардың соңынан бастап Iron Maiden мен Saxon сияқты британдық хеви-металдың жаңа толқынының өкілдері осы бағытты жалғастырды. Онжылдықтың соңына қарай хеви-метал жанкүйерлері «металхедтер» немесе «хедбенгерлер» ретінде таныла бастады. Кейбір метал жанрларының ән мәтіндері агрессия мен мачоизмге ұласып, бұл жайт кей сәттерде мизогиния айыптауларына соқтырды.

1980 жылы Mötley Crüe, W.A.S.P. және Quiet Riot сынды топтардың арқасында глэм-метал кеңінен танымал болды. Дегенмен, бұл уақытта андерграундтық ортада әлдеқайда қатыгез стилистикалар қатары пайда болды: Metallica, Slayer, Megadeth және Anthrax сияқты топтардың арқасында трэш-метал негізгі ағымға шықса, дэт-метал мен блэк-метал секілді басқа да экстрим-субжанрлар субмәдени құбылысқа айналды және әлі де солай қалып отыр. 1990 жылдардың ортасынан бастап танымал стильдер жанрдың аясын кеңейте түсті. Олардың қатарына грув-метал мен ню-метал кіреді, ал соңғысы көбінесе гранж мен хип-хоп элементтерін кіріктіреді. Бүгінгі таңда «хеви-метал» термині барлық субжанрларды қамтитын ортақ ұғым ретінде де, сондай-ақ тек дәстүрлі стилистиканы ғана білдіретін тар мағынада да қолданылады.

Хеви-метал дәстүрлі түрде қатты, бұрмаланған гитара үндерімен, баса айтылатын ырғақтармен, қалың бас және соқпалы аспаптар үнімен, сондай-ақ қуатты вокалмен сипатталады. Хеви-металдың субжанрлары осы белгілердің бірін немесе бірнешеуін түрліше күшейтеді, өзгертеді немесе мүлде алып тастайды. 1988 жылғы мақаласында The New York Times басылымының сыншысы Джон Парелес: «Поп музыканың жүйесінде хеви-метал — хард-роктың негізгі тармағы, яғни синкопасы мен блюзі азырақ, ал шоу элементтері мен айуандық күші басымырақ тұқымы», — деп жазды. Әдеттегі метал тобының құрамына соқпалы аспаптарда ойнаушы, бас-гитарист, ырғақтық гитарист, соло-гитарист және аспапта ойнауы да, ойнамауы да мүмкін әнші кіреді. Музыканың үйлесімділігі мен толықтығын арттыру үшін кейде пернелі аспаптар да қолданылады.Deep Purple тобының мүшесі Джон Лорд қатты күшейтілген Hammond органында ойнаған. 1970 жылы Джон Пол Джонс Led Zeppelin III альбомында Moog синтезаторын қолданды; ал 1990 жылдарға қарай синтезаторлар «хеви-металдың дерлік әрбір субжанрында» қолданыла бастады.

Электр гитара және оның күшейткіштер арқылы тарататын дыбыстық қуаты тарихи тұрғыдан хеви-металдың негізгі элементі болып табылады. Хеви-металдың гитаралық үні жоғары дыбыс деңгейі мен қалың фуздың бірлескен қолданылуынан пайда болады. Классикалық хеви-метал гитара үнін шығару үшін музыканттар музыкада бос кеңістік пен ауаны сақтау мақсатында гейнді шамадан тыс алдын ала күшейткіштерсіз (преамп) немесе педальдік бұрмалауларсыз орташа деңгейде ұстайды; гитара күшейткіші тән «серпінді және сықырлаған» дыбысты тудыру үшін қатты қосылады. Трэш-метал гитарасының үні орта жиіліктерден айырылған және бірнеше бас жиіліктері бар тығыз сығылған дыбысқа ие. Гитаралық сололар — бұл «жанр үшін гитараның маңыздылығын көрсететін... хеви-метал кодексінің маңызды элементі». Көптеген хеви-метал әндерінде «кем дегенде бір гитаралық соло болады», бұл «хеви-метал орындаушысының өз шеберлігін көрсететін басты құралы». Кейбір ерекшеліктер қатарына ню-метал мен грайндкор топтары жатады, олар әдетте гитаралық сололардан бас тартады. Ритм-гитара партияларындағы «хеви-металдағы қатты сықырлаған дыбыс... ішекті оң қолмен басып тұру (palm muting) және бұрмалау арқылы жасалады». Палм-мьютинг тығызырақ, дәлірек дыбыс тудырып, төменгі жиіліктерге баса назар аударады.

Хеви-металдағы гитараның жетекші рөлі көбінесе вокалисттің дәстүрлі «фронтмен» немесе топ жетекшісі рөлімен қақтығысып, екеуінің «сүйіспеншілікпен бәсекелесу» рухында «басымдық үшін таласуына» әкеліп соғады. Хеви-метал «дауысты топтың жалпы үніне бағындыруды талап етеді». Металдың 1960 жылдардың контрмәдениетінен бастау алатынын көрсететіндей, шынайылық белгісі ретінде вокалдан «эмоцияның анық көрінісі» талап етіледі. Сыншы Саймон Фрит метал әншісінің «дауыс ырғағы» ән мәтінінен де маңыздырақ екенін алға тартады.

Бастың айрықша рөлі де метал дыбысы үшін өте маңызды, ал бас пен гитараның өзара үйлесімі — басты элемент. Бас музыканы «ауыр» ету үшін шешуші маңызы бар төменгі жиілікті дыбысты қамтамасыз етеді. Бас гитара «хеви-металда роктын басқа жанрларына қарағанда әлдеқайда маңызды рөл атқарады». Метал бас-партияларының күрделілігі әртүрлі болып келеді: іргетас ретінде төменгі педальдік нотаны ұстап тұрудан бастап, соло немесе ритм-гитаралармен бірге күрделі риффтер мен ликтерді қайталауға дейін жетеді. Кейбір топтар басты жетекші аспап ретінде көрсетеді, бұл тәсілді 1980 жылдардың басында Metallica тобының мүшесі Клифф Бертон бас-сололарға ерекше мән беру және бас гитарада ойнау кезінде аккордтарды қолдану арқылы танымал етті.Motörhead тобынан Лемми өз бас-партияларында жиі күшейтілген пауэр-аккордтарды қолданып ойнаған.

Хеви-метал соқпалы аспаптар партиясы топты алға жетелейтін «жылдамдық, қуат және дәлдік үштігіне сүйенетін» қатты, тұрақты ырғақпен анықталады. Хеви-металда тайпалу «ерекше төзімділікті талап етеді», ал барабаншылар хеви-металда қолданылатын «күрделі өрнектерді орындау үшін айтарлықтай жылдамдық, үйлесімділік пен ептілік дамытуға» тиіс. Метал соқпалы аспаптарының тән техникасы — бұл табақшаны тұншықтыру (cymbal choke), ол табақшаны соғып, бірден екінші қолмен (немесе кей жағдайда соққан қолдың өзімен) ұстап қалу арқылы дыбысты дереу өшіруден тұрады. Метал барабан жиынтығы рок музыканың басқа түрлерінде қолданылатын жиынтықтарға қарағанда әлдеқайда үлкен болады. Блэк-метал, дэт-метал және кейбір «негізгі ағымдағы метал» топтары «төбелесу ырғақтарына және қос педальге толығымен сүйенеді».

Концерттік қойылымдарда социолог Дина Вайнштейннің сипаттамасы бойынша «дыбыс шабуылы» — қаттылық өте маңызды деп саналады. Психолог Джеффри Арнетт өзінің «Metalheads» кітабында хеви-метал концерттерін «соғыстың сенсорлық эквиваленті» деп атайды.Джими Хендрикс, Cream және the Who топтарының жолын қуа отырып, ертеректегі хеви-метал ұжымдары (Blue Cheer сияқты) дыбыс деңгейі бойынша жаңа көрсеткіштер орнатты. Blue Cheer тобынан Дики Петерсон айтқандай: «Біздің білгеніміз — тек көбірек қуат қажет болды». Motörhead концертіне берілген 1977 жылғы шолулардың бірінде «атап айтқанда шамадан тыс дауыс деңгейі топтың әсеріне қалай әсер еткені» атап өтілді. Вайнштейн поп-музыканың негізгі элементі әуен және хаус-музыканың негізгі бағыты ырғақ болатыны сияқты, қуатты дыбыс, тембр мен дыбыс қаттылығы металдың басты элементтері екенін алға тарды. Оның пайымынша, дыбыс қаттылығы «тыңдаушыны дыбыс әлеміне тартып кету» және «жасөспірімдік қуат үлесін беру» үшін жасалған.

Хеви-метал орындаушылары кем дегенде 1980 жылдардың ортасына дейін дерлік тек ер адамдардан тұрды, алайда Girlschool сияқты кейбір ерекшеліктер де болды. Дегенмен, 2010 жылдарға қарай әйелдер де айтарлықтай ықпал ете бастады, ал PopMatters шолушысы Крейг Хейс метал «әйелдерге айқын түрде күш береді» деп тұжырымдайды. Пауэр-метал және симфониялық метал субжанрларында Nightwish, Delain және Within Temptation сияқты әйел адамдар жетекші әнші болып табылатын топтардың саны едәуір көп.

Музыкалық тілі

Ырғақ пен темп

Метал әндеріндеги ырғақ қатаң екпінмен және мақсатты түрде баса көрсетіледі. Вайнштейн метал барабаншыларына қолжетімді дыбыстық әсерлердің кең ауқымы «ырғақтық үлгіге өз ерекшелігі мен табандылығы шеңберінде күрделілік беретінін» атап өтеді. Көптеген хеви-метал әндерінде негізгі грув қысқа, екі-үш ноталық ырғақтық фигуралармен — әдетте сегіздік немесе 16-лық ноталардан тұрады. Бұл ырғақтық фигуралар әдетте ритм-гитарада палм-мьютинг техникасын қолдану арқылы жасалатын стаккато шабуылымен орындалады.

Қысқа, кенеттен үзілетін және бөлек ырғақтық жасушалар өзіне тән, жиі сілкіністі құрылымы бар ырғақтық фразаларға біріктіріледі. Бұл фразалар тақырыптық хенгтерді орнатуға көмектесетін рифф деп аталатын ырғақтық сүйемелдеу мен әуендік фигураларды жасау үшін қолданылады. Хеви-метал әндерінде сондай-ақ баяу темптегі пауэр-балладаларда бүтін нота немесе нүктелі ширек нота ұзындығындағы аккордтар сияқты ұзағырақ ырғақтық фигуралар қолданылады. Ерте кезеңдегі хеви-метал музыкасындағы темптер «баяу, тіпті ауыр» болуға бейім еді. Алайда 1970 жылдардың соңына қарай метал топтары темптердің кең ауқымын қолдана бастады, ал 2000 жылдары метал темптері баяу баллада темптерінен (ширек нота = минутына 60 соқпа]) өте жылдам бласт-бит темптеріне дейін (ширек нота = минутына 350 соқпа) ауытқиды.

Гармония

Жанрдың басты ерекшеліктерінің бірі — гитаралық пауэр-аккорд. Техникалық тұрғыдан алғанда, пауэр-аккорд салыстырмалы түрде қарапайым: ол тек бір негізгі интервалды, әдетте таза квинтаны қамтиды, дегенмен октава тониканың (түбір нотаның) қосарлануы ретінде қосылуы мүмкін. Пауэр-аккордтар төменгі ішектерде жоғары дыбыс деңгейінде және бұрмалаумен (дисторшн) ойналған кезде, қосымша төмен жиілікті дыбыстар пайда болады, бұл «дыбыс салмағын» арттырып, «орасан зор қуат» әсерін тудырады. Таза квинта интервалы пауэр-аккордтың ең көп тараған негізі болғанымен, пауэр-аккордтар сондай-ақ кіші терция, үлкен терция, таза кварта, кемитін квинта немесе кіші секста сияқты басқа да интервалдарға негізделеді. Сондай-ақ көптеген пауэр-аккордтар гриф бойымен оңай жылжытуға болатын тұрақты саусақ орналасуымен ойналады.

Әдеттегі гармоникалық құрылымдар

Хеви-метал әдетте үш негізгі гармоникалық белгі бойынша жасалған рифтерге негізделеді: модальді гамма прогрессиялары, тритондық және хроматикалық прогрессиялар, сондай-ақ педальдік ноталарды қолдану. Дәстүрлі хеви-метал модальді гаммаларды, әсіресе эолий және фригий ладтарын қолдануға бейім. Гармоникалық тұрғыдан алғанда, бұл жанр әдетте эолийлік прогрессияларды (мысалы, I-♭VI-♭VII, I-♭VII-(♭VI) немесе I-♭VI-IV-♭VII) және I пен ♭II арасындағы қатынасты білдіретін фригийлік прогрессияларды (мысалы, I-♭II-I, I-♭II-III немесе I-♭II-VII) қамтитынын білдіреді. Кернеулі естілетін хроматикалық немесе тритондық қатынастар металдың бірқатар аккордтық прогрессияларында қолданылады. Модальді гармоникалық қатынастарды пайдаланумен қатар, хеви-метал сондай-ақ «пентатоникалық және блюзден бастау алатын ерекшеліктерді» де қолданады.

Үш тұтас тонды қамтитын интервал – тритон (мысалы, Додан Фа-диезге дейін) ортағасырлық және қайта өрлеу дәуірінің музыка теорияшылары тарапынан өте диссонансты және тұрақсыз деп есептелген. Оған diabolus in musica – «музыкадағы шайтан» деген лақап ат берілді.

Хеви-метал әндері көбінесе гармоникалық негіз ретінде педальдік нотаны кеңінен пайдаланады. Педальдік нота — әдетте бас диапазонындағы созылыңқы дыбыс, оның кезінде басқа бөліктерде кем дегенде бір бөгде (яғни диссонансты) гармония естіледі. Роберт Вальсердің айтуынша, хеви-металдың гармоникалық қатынастары «көбінесе өте күрделі» және метал орындаушылары мен оқытушылары жасайтын гармоникалық талдау «көбінесе өте жетілдірілген». Хеви-метал аккорд құрылымдарын зерттеу барысында «хеви-метал музыкасы басқа музыка зерттеушілері түсінгеннен әлдеқайда күрделі болып шыққаны» анықталды.

Классикалық музыкамен байланысы

Роберт Вальсер блюз бен R&B-ден бөлек, жанрдың ең алғашқы күндерінен бері «классикалық музыка» ретінде белгілі әр алуан музыкалық стильдер жиынтығы хеви-металға зор әсер еткенін және металдың «ең ықпалды музыканттары классикалық музыканы да оқыған гитаристер болғанын» мәлімдеді. Олардың классикалық үлгілерді иемденіп, бейімдеуі гитаралық виртуоздықтың жаңа түрінің дамуына [және] хеви-металдың гармониялық пен әуендік тіліндегі өзгерістерге түрткі болды.

Grove Music Online үшін жазылған мақалада Вальсер «1980 жылдар... 18 ғасырдағы еуропалық үлгілердің, әсіресе Бах пен Антонио Вивальдидің аккордтық прогрессиялары мен виртуоздық тәжірибелерінің Ричи Блэкмор, Марти Фридман, Джейсон Бекер, Ули Джон Рот, Эдди Ван Хален, Рэнди Роудс және Ингви Мальмстин сияқты ықпалды гитаристер тарапынан кеңінен бейімделуін әкелді» деп атап өтті.Believer тобынан Курт Бахманн «егер дұрыс жасалса, метал мен классика өте жақсы үйлеседі. Классика мен метал сезім, текстура, шығармашылық тұрғыдан ең көп ортақ қасиеттері бар екі жанр шығар» деп мәлімдеді.

Бірқатар метал музыканттары классикалық композиторларды шабыт көзі ретінде атағанымен, классикалық музыка мен метал әртүрлі мәдени дәстүрлер мен тәжірибелерден бастау алады – классикалық музыка академиялық музыка дәстүріне, ал метал танымал музыка дәстүріне жатады. Музыканттар Николас Кук пен Никола Диббен атап өткендей: «Поп музыканы талдау кейде «өнер дәстүрлерінің» ықпалын да ашып көрсетеді. Мұның бір мысалы — Вальсердің хеви-метал музыкасын он тоғызыншы ғасырдағы романтизмнің идеяларымен және тіпті кейбір орындаушылық тәжірибелерімен байланыстыруы. Дегенмен, блюз, рок, хеви-метал, рэп немесе би музыкасы сияқты дәстүрлер бірінші кезекте «көркем музыкадан» тараған деп мәлімдеу қате болар еді».