Вертиго (фильм)

«Вертиго» фильмінің сценарийі Пьер Буало мен Томас Нарсежактың 1954 жылы жарық көрген «Өлілер арасынан» (D'entre les morts) атты француз романының желісімен жазылған. Хичкок осы авторлардың бұған дейінгі «Ол енді жоқ» (Celle qui n'était plus) атты туындысының экрандау құқығын сатып алуға әрекеттенген, бірақ жолы болмады. Кейіннен бұл романды Анри-Жорж Клузо «Ібілістер» (Les Diaboliques) деген атаумен фильм шығарды.

Франсуа Трюффо бір кездері «Өлілер арасынан» романын Буало мен Нарсежак арнайы Хичкок үшін жазған деген болжам жасаса да, кейінірек Нарсежак мұндай ниеттері болмағанын айтып, бұл пікірді жоққа шығарды. Дегенмен, Хичкоктың авторлар шығармашылығына деген зор қызығушылығының арқасында, Paramount Pictures студиясы 1954 жылы бұл роман әлі ағылшын тіліне аударылмай тұрып-ақ, оның қысқаша мазмұнына тапсырыс беріп қойған болатын.

Бастапқыда «Darkling I Listen» деп аталған сценарийді жазу Максвелл Андерсонға тапсырылғанымен, нәтижесі Хичкоктың көңілінен шықпады. Келесі сценарист Алек Коппельдің де ұсынған нұсқасы жарамсыз деп танылып, кейінге ысырылды. Үшінші нұсқаны Сан-Францисконың топографиясын жақсы білетін Сэмюэл Тейлор дайындады. Оның фильмді «Фриско» бойынша өзіндік бір жолнұсқаға айналдыру идеясы режиссерге қатты ұнады. Дәл осы кезеңде сюжетке көрерменнің сүйікті кейіпкері — Мидж қосылды. Сценариде Коппельдің де алғашқы еңбегі ескеріліп, титрда екі автордың да есімі көрсетілді.

Трюффоға берген сұхбатында Хичкок Мадлен/Джуди рөліне бастапқыда өзінің алдыңғы фильмінде ойнаған Вера Майлзды таңдағанын айтқан. Алайда режиссер кенеттен ауруханаға түсіп, түсірілім кейінге шегерілген кезде, Майлз жүкті болып, рөлден бас тартуға мәжбүр болды. Режиссер түсірілімді тағы да кейінге шегеруден бас тартып, Майлздың орнына Ким Новакты бекітті.

Сол сұхбатында Хичкок фильмнің сәтсіздікке ұшырауын Стюарттың жасымен байланыстырады. Новактан тура екі есе үлкен актер оның ғашығы рөліне аса сәйкес келмеген еді. Соған қарамастан, режиссер Стюарттың қарапайым америкалық бейнесін және оның кез келген нұсқауды артық сұрақсыз бұлжытпай орындайтын қасиетін жоғары бағалаған.

«Мисс Новак түсірілім алаңына өз идеяларын ала келді, ал мен мұндайды мүлдем ұнатпаймын», — деп кейіген екен Хичкок. Ол актрисадан ешқандай сезім білдірмейтін, бейтарап көзқарасты талап етіп: «Шимайланған қағаздан көрі, таза парақты қабылдау әлдеқайда оңай», — дейтін. Новактың айтуынша, режиссер оның сырт келбеті мен шаш үлгісінің алдын ала сызылған бейнеге сай болуын тым қатал қадағалаған.

Бастапқыда актрисаға ыңғайсыз, ескі үлгідегі көйлектер тар қапастай сезілген. Бірақ кейінірек ол бұл психологиялық жайсыздықтың кейіпкер табиғаты үшін өте маңызды болғанын түсінді: өйткені Джуди біреудің кейпіне еніп, «өзгенің терісін жамылып» жүрген еді.

Алғашқы сыншылар Ким Новактың кадрдағы жасқаншақтығын сынағанымен, кейіннен бұл бұйығылықтың кейіпкерге ерекше рең бергені мойындалды. Себебі фильмнің бірінші бөлімінде ол жансыз мүсіндей көрінуі керек болса, екінші бөлімінде абайсыз қимылымен құпиясын ашып алудан сескеніп, барынша сақ қимылдайды.

Фильм түсірілімі 1957 жылдың 30 қыркүйегі мен 19 желтоқсаны аралығында Сан-Франциско қаласында және Голливудтағы Paramount Pictures студиясында өтті. Сан-Хуан-Баутиста миссиясының мұнарасы Хичкокқа жеткілікті деңгейде әсерлі көрінбеді, сондықтан студияда оның зәулім көшірмесі арнайы тұрғызылды. Мұнара ішіндегі баспалдақ көріністері де павильонда түсірілді. Мадленнің ақшыл-сұр костюмі психологиялық жайсыздық тудыру мақсатында таңдалған (өйткені аққұба әйелдер бұл түсті сирек киеді).

Операторлық техника тұрғысынан ең қиыны — Скотти мұнарадан төмен қараған сәттегі «вертиго» кадрын түсіру болды. Тік бағыттағы түсірілім үшін арнайы көтергіш қажет еді, ал бұл өте қымбатқа түсетін. Хичкок бұл мәселенің шешімін былай тапты:

«Баспалдақтың макетін жасап, оны қырынан жатқызып қойып, камераны алыстата отырып неге түсірмеске? Олай болса ешқандай көтергіштің қажеті болмайды».

Осы сахнада алғаш рет қолданылған трансфокаторды (зумды) жақындату мен камераны кері жылжытудың үйлесімі кинематографияда «Вертиго эффектісі» немесе «транстрав» деген атпен қалды. Бұл «кеңістіктің ұлғаю» әсерін береді: кеңістік бір мезгілде әрі жақындап, әрі алыстап, көрерменді қорқынышты түс әлеміне ендіргендей күй кештіреді.

Фильмде Сан-Франциско шығанағы аймағында түсірілген шынайы кадрлар кеңінен қолданылған. Қала ішіндегі көлік қозғалысы бейнеленген сахналарда басты кейіпкерлердің машиналары ылғи да еңіс көшелермен төмен қарай түсіп бара жатқан күйінде бейнеленеді.

Фильм авторларының арасында Хичкоктың Мадлен өліміне қатысты құпияны (фильмнің орта шенінде) жолданбаған хат арқылы ашып тастау идеясы үлкен талас тудырды. Бұл роман желісі мен бастапқы сценарийден айтарлықтай ауытқу еді. Алайда «саспенс шебері» нағыз шиеленіс көрермен басты кейіпкерге қарағанда оқиға жайлы көбірек білгенде ғана туындайтынына сенімді болды. Хичкоктың табандылығымен студия басшылығына фильмнің екі нұсқасы ұсынылып, хат ашылатын нұсқаға ең соңғы сәтте ғана рұқсат берілді.

Фильмнің тұсаукесері 1958 жылы 9 мамырда Сан-Францискода өтті. Сол тұста туындыны жұртшылық біршама салқын қабылдады. Мәселен, Los Angeles Times газеті Хичкоктың дәстүрлі детективті хикаяны «созып» жібергенін, соның салдарынан сюжетте «олқылықтар» пайда болғанын жазды.Variety басылымының сыншысы режиссердің шеберлігін жоғары бағалағанымен, оқиғаның тым баяу өрбігеніне наразылығын білдірді. Ал The New York Times тілшісі Босли Краузерді сюжеттің мүлдем қисынсыздығы (сенімсіздігі) таңғалдырды.The New Yorker басылымының шолушысы Джон Маккартен Хичкоктың бұған дейін «мұндай қисынсыз сандыраққа ешқашан жол бермегенін» айтып, фильмді келемеждеп жазды. Осылайша, фильм «Оскар» сыйлығына тек екі техникалық номинация бойынша ғана ұсынылды.

Шыққаннан кейінгі алғашқы онжылдықта бұл фильм режиссердің басқа туындыларының арасында «ортаңқол» дүние ретінде қарастырылды. Фильмге деген құқықты режиссердің өзі сатып алған болатын, сондықтан түрлі заңдық қиындықтарға байланысты туынды ұзақ уақыт бойы теледидардан да, кинотеатрлардан да көрсетілмеді. «Вертиго» фильмі 1983 жылдың қазан айында кинотеатрларға қайта шығарылып, кейін 1984 жылдың қазанында үй видиосы ретінде жарық көргенде, ол үлкен коммерциялық табысқа кенеліп, сыншылардың таңданысқа толы пікірлеріне ие болды.

1960 жылдардың өзінде-ақ Cahiers du Cinéma басылымының сыншылары Хичкокты байсалды өнер иесі ретінде қайта бағалай бастады. 1959 жылы бұл туынды аталған журналдың «Жылдың үздік 10 фильмі» тізімінде сегізінші орынға ие болды. Дегенмен, тіпті Франсуа Трюффоның 1962 жылы жарық көрген Хичкокпен сұхбаттар кітабында «Вертиго» фильміне тек бірнеше бет қана арналған.

Дэн Ойлердің пайымдауынша, фильмді нағыз қайта бағалау кезеңі 1968 жылы британ-канадалық ғалым Робин Вудтың «Хичкоктың фильмдері» атты еңбегінен басталды. Ол бұл туындыны «Хичкоктың бүгінгі күнге дейінгі басты шедеврі және кино өнері бізге тарту еткен ең терең әрі әдемі төрт-бес фильмнің бірі» деп атаған.

1989 жылы Конгресс кітапханасы «Вертиго» фильмін «мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, оны АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі құрылған алғашқы жылы-ақ сақтау үшін таңдап алды. 1998 жылы Time Out журналы өткізген сауалнама қорытындысы бойынша «Вертиго» барлық заманның ең ұлы фильмдері арасында бесінші орынға ие болды. Ал 1999 жылы The Village Voice басылымы сыншылар арасында жүргізілген сауалнама негізінде жасалған «Ғасырдың үздік 250 фильмі» тізімінде оны 3-орынға қойды. Сол жылы Entertainment Weekly басылымы туындыны барлық заманның ең ұлы фильмдері тізімінде 19-орынға жайғастырды.

2002 жылдың қаңтарында фильм Киносыншылардың ұлттық қоғамы жасаған «Барлық заманның ең маңызды 100 фильмі» тізіміне енді. 2005 жылы Total Film журналы «Вертиго» фильмін «Барлық заманның 100 ұлы киносы» тізімінде тек «Жақсы жігіттерден» кейінгі екінші орынға қойды.

2008 жылы Empire журналының оқырмандар, актерлер және сыншылар арасында жүргізген сауалнамасы бойынша бұл туынды түсірілген ең ұлы фильмдердің ішінде 40-орынға ие болды. Дәл сол жылы Cahiers du Cinéma нұсқасы бойынша «100 ұлы фильм» тізімінде 8-орынды иеленді. 2009 жылы жапондық Kinema Junpo киножурналының «Барлық заманның үздік 10 шетелдік фильмі» тізімінде 10-орынды иеленді.

2010 жылы The Guardian басылымы оны барлық заманның үшінші үздік криминалдық фильмі деп таныды. 2015 жылы BBC жасаған «100 ұлы америкалық фильм» тізімінде «Вертиго» үшінші орынға жайғасты.

Ал 2022 жылы Time Out журналы бұл туындыны «Барлық заманның 100 үздік триллері» тізімінде 15-орынға қойды.

2012 жылдың тамызында Британия кинематография институтының Sight & Sound журналы әр 10 жыл сайын өткізілетін әлемдегі ең ауқымды киносыншылар сауалнамасының қорытындысын жариялады. Осы сауалнама нәтижесі бойынша, Хичкоктың фильмі соңғы жарты ғасырда алғаш рет «Азамат Кейнді» тағынан тайдырып, «барлық заман мен халықтардың ұлы фильмі» мәртебесіне ие болды.