Роберт Олтмен

Олтмен 1925 жылығы 20 ақпанда Миссури штатының Канзас-Сити қаласында туған. Анасы Хелен (қыз күніндегі тегі Мэтьюз) үй шаруасымен айналысса, әкесі Бернард Клемент Олтмен жоғары таптан шыққан ауқатты сақтандырушы әрі құмар ойындардың талайын көрген әуесқой ойыншы еді. Олтменнің арғы тегінде неміс, ағылшын және ирланд қандары тоғысқан. Әкесі жағынан атасы Үлкен Фрэнк Олтмен кезінде өз тегін ағылшын мәнеріне бейімдеп, «Altmann»-нан «Altman» деп өзгерткен екен. Бала күнінде иезуит мектептерінде, соның ішінде Канзас-Ситидегі Рокхерст орта мектебінде қатал католиктік тәрбие алғанымен, есейе келе діннен алыстап кетті. Соған қарамастан, замандастары оны «өзінше бір католик» немесе католиктік көзқарастағы режиссер деп сипаттайтын.

1943 жылы Лексингтондағы Вентворт әскери академиясын тәмамдаған бойда, он сегіз жасар бозбала АҚШ армиясының Әскери-әуе күштеріне аттанады. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Борнео мен Нидерландтық Ост-Үндістанда 307-ші бомбалаушы топтың құрамында B-24 («Либерейтор») ауыр ұшағының экипаж мүшесі ретінде 50-ден астам жауынгерлік ұшу тапсырмасын орындайды. Өмірінің бұл отты кезеңін кейіннен ол мысқылмен еске алатын: «Бізге жиі оқ жаудыратын. Өте қорқынышты еді, бірақ жас кезде бәрі басқаша қабылданады. Ол кезде жасым он тоғыз-жиырмада ғана болатын. Ондай шақта басыңда тек қыздар ғой». Сұрапыл соғыстан аман қайтқан соң Миссури университетінде инженерлік білім алып, тіпті иттерді белгілеуге арналған татуировка басатын аппарат ойлап тауып, оған патент те иеленеді.

Бос уақытында қалам тербеп, «Оққағар» (The Bodyguard) атты нуар бағытындағы сценарий жазып шығады. Осы туынды желісімен 1948 жылы режиссер Ричард Флейшер фильм түсіреді. Алғашқы ісінің оңға басуы Олтменге қанат бітіріп, ол Нью-Йоркке жол тартады және біраз уақыт жазушылықпен нәпақа тауып көреді. 1950 жылдары туған қаласы Канзас-Ситиге қайта оралып, негізінен Calvin корпорациясының тапсырысымен 65 қысқаметражды деректі таспа түсіреді.

1955 жылы Олтмен жергілікті банкирлердің қолдауына ие болып, өзінің сценарийі негізінде «Құқық бұзушылар» (The Delinquents) атты алғашқы көркем фильмін таспалайды. Алайда бұл туынды сәтсіздікке ұшырап, режиссердің келесі туындысы араға көп жыл салып, тек 1969 жылы — «Жаңа Голливуд» дәуірінің таңы атқан тұста ғана жарық көреді. Осы үзіліс барысында Олтмен «Альфред Хичкок ұсынады» секілді әйгілі антологиялардың бірнеше сериясын түсіріп, теледидар саласында танымал әрі сұранысқа ие режиссер болып үлгерген еді.

Олтмен үлкен кино әлеміне салыстырмалы түрде кеш келді. 1970 жылы оның «МЭШ» (MASH) атты қара комедиясы Канн кинофестивалінің «Алтын пальма бұтағын» жеңіп алғанда, режиссердің жасы 45-те еді. Осы туынды оны бір сәтте бірінші деңгейдегі режиссерлердің қатарына қосты. Туынды Еуропада ғана емес, Американың өзінде де зор қошеметпен қабылданып, «Оскар» сыйлығының 6 номинациясына үміткер атанды. Ең ірі киностудиялар болашағынан үлкен үміт күттірген режиссерді коммерциялық жобалармен қызықтыруға тырысты. Алайда Олтмен бұл ұсыныстардың бәрінен бас тартып, күтпеген жерден эксперименталды сюрреализмге («Брюстер Маклауд» фильмі) бет бұрды. Осылайша ол өнер ортасындағы «оқшау тұлға» деген атағын тағы бір мәрте дәлелдеді.

Олтменнің 1970-жылдардағы өзіндік қолтаңбасының басты ерекшелігі — түсірілім алаңында жиі импровизациямен туатын, бір-бірімен астасып жататын көпқабатты диалогтар мен дыбыспен жұмыс істеудегі толасыз эксперименттер еді. «Жаңа Голливуд» бағытының ең биік жетістіктерінің қатарына «Маккейб пен миссис Миллер» (1971) атты тарихи фильмі мен кантри-музыка әлемін баяндайтын «Нэшвилл» (1975) көпфигуралы панорамалық туындысы жатады. Алғашқы фильмде голливудтық вестерннің үйреншікті қалыптары натурализм тұрғысынан қайта қаралса, екіншісі «Оскардың» 5 номинациясына ұсынылды (бірақ көрермен арасында үлкен табысқа жете алмады). Соған қарамастан, бұл екі фильм де «МЭШ» сияқты АҚШ тарихындағы ең маңызды фильмдердің АҚШ фильмдерінің ұлттық тізіліміне енгізілді.

«Үш әйел» (1977) атты мистикалық артхаустан кейін, Олтмен әрбір жаңа еңбегінде өзін әртүрлі жанрда сынап көрді. Оның 1970-жылдардың соңындағы жұмыстарын Голливуд элитасы да, қалың бұқара да түсінбеді. Сол жылдардағы фильмдерге Генри Гибсон, Кит Кэррадайн, Шелли Дюваль сияқты бір арнаға ұйысқан тұрақты актерлік құрам тартылды. Робин Уильямс басты рөлді сомдаған «Попай» (1980) музыкалық комедиясының кассалық сәтсіздігі Олтменді өзінің Lion’s Gate студиясын сатып, Голливудпен байланысын үзуге мәжбүр етті. 1980-жылдары режиссер негізінен Бродвей театрдарында жұмыс істеді, деректі кинода бағын сынап, уақытының көбін Еуропада өткізді. Осылайша, 90-жылдардың қарсаңында Олтмен толығымен Парижге қоныс аударды.

1990 жылы Олтмен Винсент ван Гог туралы «Винсент пен Тео» атты өмірбаяндық фильм түсірді. Бұл туынды әуелде Ұлыбритания телеарналарына арналған шағын сериал ретінде жоспарланған еді. Оның кинотеатрларға арналған нұсқасы АҚШ-та аса үлкен кассалық табыс әкелмегенімен, киносыншылардың режиссерге деген ықыласын қайта оятып, оның шығармашылық өрлеуіне жол ашқан маңызды бетбұрысқа айналды.

1992 жылы Олтмен «Ойыншы» (The Player) фильмі арқылы Голливудтың ішкі қалтарыстарына деген өзінің сын көзқарасын ашық білдірді. Бұл туындыға Брюс Уиллис пен Джулия Робертсті қоса алғанда, 66 бірдей танымал тұлға ешқандай қаламақысыз түсуге келісті. Режиссердің келесі еңбегі — Раймонд Карвердің қысқа әңгімелерінің желісімен түсірілген «Қысқа хикаялар» (1993) фильмі болды. Венеция кинофестивалінде бұл туынды бас жүлде — «Алтын арыстанды» иеленді. Кино зерттеушілері бұл еңбекті Олтменнің «Нэшвиллден» кейінгі ең қуатты туындысы деп жарыса жазды.

Олтменнің келесі шыққан «Жоғары сән» (Prêt-à-Porter, 1994) фильміне өткен дәуірдің Софи Лорен мен Марчелло Мастроянни бастаған еуропалық және голливудтық талай жарық жұлдыздары жиналды. Алайда, сән әлемін мысқылдаған бұл туынды сәтсіздікке ұшырап, сыншылардан оңбай сөгіс естіді, тіпті режиссерді бірнеше сот талқылауына сүйреді. 1990-жылдардың соңындағы кассалық және шығармашылық сәтсіздіктердің тізбегін тек 2006 жылы жарық көрген «Госфорд-парк» (2001) тарихи фильмі ғана үзе алды. Британ театр мектебінің маңдайалды актерлерін бір арнаға тоғыстырған бұл туынды «Үздік фильм» номинациясында «Оскарға» ұсынылып, «Үздік сценарий» жүлдесін жеңіп алды. Айта кетерлігі, 1999 жылы Олтмен Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланған еді.

Әйгілі режиссер 2006 жылы 20 қарашада 81 жасына қараған шағында Лос-Анджелестегі «Сидарз-Синай» медициналық орталығында көз жұмды. Ажалға лейкемия дертінің асқынуы себеп болды. Өмірден өтерінен аз уақыт бұрын ғана оған кинематографияны дамытуға қосқан орасан зор үлесі үшін құрметті «Оскар» сыйлығы табысталған еді. Режиссердің денесі кремацияланып, күлі теңізге шашылды.

Режиссер Пол Томас Андерсон өзінің «Мұнай» (There Will Be Blood, 2007) атты әйгілі фильмін ұстазы әрі досы Роберт Олтменнің жарқын елесіне арнады.