Токио хикаясы

Токио хикаясы
жапон. 東京物語
Фильм постері
Жанры	драма
Режиссёрі	Ясудзиро Одзу
Продюсері	Такеши Ямамото
Сценарийдің авторы	Кого Нода Ясудзиро Одзу
Басты рөлдерде	Сэцуко Хара Тисю Рю Тиэко Хигасияма Кёко Кагава Харуко Сугимура Со Ямамура
Операторы	Юхару Ацута
Сазгері	Таканобу Сайто
Кинокомпания	Shochiku
Дистрибьютор	Shochiku
Ұзақтығы	136 мин.
Кассалық түсімі	132 млн ¥ (Жапония)
Мемлекет	Жапония
Тілі	жапон
Шыққан жылы	1953
IMDb	ID 0046438
Ортаққордағы Токио хикаясы

«Токио хикаясы» (жапон. 東京物語, То:кё: моногатари) — 1953 жылы режиссер Ясудзиро Одзу түсірген жапондық драмалық фильм. Басты рөлдерде Тисю Рю мен Тиэко Хигасияма ойнаған бұл туынды өздерінің есейген балаларына бару үшін Токиоға сапар шеккен қарт ерлі-зайыптылар туралы баяндайды.

«Токио хикаясы» шыққан кезінде бірден халықаралық деңгейде таныла қоймады. Жапондық фильм экспортерлері бұл туындыны шет елдерде сату үшін «тым жапондық» деп есептеді. Фильм 1957 жылы Лондонда көрсетіліп, келесі жылы алғашқы Sutherland Trophy жеңіп алды. Ал 1972 жылы Нью-Йорк қаласында өткен көрсетілімнен кейін АҚШ киносыншыларының жоғары бағасына ие болды.

«Токио хикаясы» Одзу шығармашылығының шыңы (magnum opus) және әлемдік кино тарихындағы ең ұлы фильмдердің бірі болып саналады. 2012 жылы Sight & Sound журналы өткізген кинорежиссерлер арасындағы сауалнама қорытындысы бойынша бұл туынды «барлық уақыттың ең ұлы фильмі» деп танылды.

Қарт ерлі-зайыпты Сюкити мен Томи Хираяма Жапонияның батысындағы Ономити қаласында тұрады. Олардың жанында тек кенже қызы — бастауыш сынып мұғалімі Кёко ғана қалған. Бес баласының төртеуі елордаға кеткен соң, қарттар Токиодағы ұл-қыздары мен жесір қалған келініне барып қайтуды ұйғарады.

Алайда, Токиодағы өмір олар күткендей болмай шығады. Үлкен ұлы Коити — қала шетіндегі шағын клиниканың дәрігері, ал үлкен қызы Сигэ — сұлулық салонының иесі. Екеуі де күнделікті тірліктің құрсауынан шыға алмай, алыстан келген ата-анасына уақыт бөлуді ауырсынады. Олардың арасында тек Норико ғана ерекше ілтипат танытады. Ол — соғыста хабар-ошарсыз кеткен ортаншы ұл Сёдзидің жары. Норико кеңседегі тығыз жұмысына қарамастан, қарттардың көңілін аулап, оларды Токионың көрікті жерлеріне апарып, шынайы қонақжайлылық көрсетеді.

Балалары ата-анасына уақыт таба алмағандарына қысылып, оларды Атами шипажайына демалуға жібереді. Алайда шипажайдың шулы түнгі өмірі қарттардың мазасын алып, ерлі-зайыптылар үйге ерте оралуға мәжбүр болады. Оның үстіне, жол үстінде Томидің денсаулығы сыр беріп, басы айнала бастайды. Олардың күтпеген жерден келуі Сигэге ұнамайды: ол ата-анасын үйінде жиналыс өткізу үшін ғана Атамиге аттандырған екен. Осылайша, қарттар сол кеште үйден тағы да кетуге мәжбүр болады.

Күн еңкейгенше Уэно саябағында уақыт өткізген олар түнеу үшін екі жаққа бөлінеді. Томи Нориконың үйіне барып, келінімен сырласу арқылы араларындағы рухани жақындық нығая түседі; ол жас келініне өмірін қор қылмай, қайта тұрмысқа шығуға кеңес береді. Ал Сюкити ескі достарымен ішімдік ішіп, өткен күндер мен балаларының жайы туралы мұңды әңгімеге беріледі. Түн ішінде полицей мас болған Сюкитиді қызының салонына әкелгенде, Сигэ әкесінің балалық шағындағы ауыр естеліктерді қозғайтын бұл қылығына қатты қапаланады.

Балаларының жат болып кеткенін түсінген қарттар жоспарланған мерзімнен ерте қайтуға бел буады. Жол-жөнекей Осакада тұратын кенже ұлдары Кэйзоға соқпақшы болады, бірақ пойызда Томидің жағдайы күрт нашарлап, олар жолдан қалуға мәжбүр болады. Ономитиге әзер жеткен соң, Томи төсек тартып жатып қалады. Суық хабарды естіген Коити, Сигэ және Норико Ономитиге асыққанымен, көп ұзамай аналары көз жұмады. Ал Кэйзо жұмыс сапарымен жүріп, анасының соңғы сәтіне үлгере алмай қалады.

Жаназадан соң Коити, Сигэ және Кэйзо қаралы үйден бірден аттанып кетеді; тек Норико ғана қарттың қасында қалады. Бауырлары кеткеннен кейін Кёко олардың тасбауырлығына шыдай алмай, ренішін төгеді. Ол аға-әпкелерінің қара жамылған әкесінің хәлін ойламағанына, әсіресе Сигэнің анасы көз жұма салысымен оның киімдерін естелікке сұрап, асығыс жинап алғанына қатты назаланады. Алайда Норико Кёконың ашуын түсінсе де, оны бауырларына қатал болмауға шақырады. Ол әркімнің өз соқпағы, өз өмірі бар екенін, ал ата-ана мен бала арасындағы алшақтық — уақыт өте келе бәрібір орын алатын сөзсіз құбылыс екенін айтады. Норико Кёкоға бір күні оның да өз тіршілігіне байланысты ата-анаға уақыт бөлудің қаншалықты қиын екенін түсінетінін жеткізеді.

Кёко жұмысына кеткен соң, Норико да Токиоға қайтуға рұқсат сұрайды. Сюкити Нориконың өз балаларынан да артық қамқорлық көрсеткеніне шын жүректен ризашылығын білдіреді. Норико өзін періштедей көрмей, «мен де тек өз мүддемді ойлайтын пендемін» деп ақталса да, Сюкити мұны оның кішіпейілдігі мен тазалығы деп ұғады. Қарт Норикоға марқұм Томидің сағатын естелікке береді. Сол сәтте Норико еңіреп жылап жіберіп, ішіндегі жалғыздық зарын алғаш рет сыртқа шығарады. Сюкити оған бақытты болсын деп, қайта тұрмыс құруға ақ батасын береді. Фильм соңында Норико Токиоға бара жатқан пойызда аманатқа қалған сағатқа қарап ойға шомса, Сюкити жалғыздық тағдырын үнсіз қабылдап, бос қалған үйінде қала береді.

Дэвид Дессер фильмнің ерекше стилі мен сюжетке аса салмақ салмайтын баяндау мәнерін Дзен буддизм философиясымен, сондай-ақ қазіргі қоғамның сыртқы форма мен материализмге деген әуестігімен байланыстырады. Фильмдегі көріністер арасындағы ауысуларда адам қатыспайтын нысандар — зауыт мұржалары мен табиғат пейзаждары сияқты «өлі табиғат» элементтері жиі қолданылады.

Туындыдағы басты тақырыптар — Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дәстүрлі жапон отбасының ыдырауы мен батыстану үдерісі, сондай-ақ ержеткен балалардың ата-анадан алшақтауының табиғилығы. Мұнда балалардың Токиодағы қарбалас қалалық тіршілігі мен қарттардың провинциядағы тыныш өмірі өзара шендестіріледі. Фильм 1953 жылдың, яғни соғыстан кейінгі кезеңнің бейнесін береді. 1948 жылы қабылданған жаңа Азаматтық кодекс елдің экономикалық өрлеуіне және батыстық капиталистік идеалдардың орнығуына сеп болғанымен, ғасырлар бойы қалыптасқан жапондық отбасы институты мен оның құндылықтарына соққы болып тиді.

Одзу мелодрама мен трагедиялық пафосқа бой алдырмай, әлемнің тоқтаусыз өзгеріп жатқанын, әрі бұл өзгерістердің әрдайым жақсылыққа бастай бермейтінін сабырмен, шынайы бейнелейді. Көп миллионды Токиодағы тіршілік үшін күрес адамның нәзік сезімталдығымен және үлкенге деген құрметімен үйлесе бермейді, дегенмен жапон халқының ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрлерінің ізі әлі де болса сезіліп тұрады.

Фильмдегі жалғыз драмалық сәт — ана өлімі — күнделікті тіршілік ағынымен білінбей астасып, өмірдің ажырамас бөлшегі, себеп пен салдар тізбегіндегі табиғи құбылыс ретінде қабылданады. Балалардың ата-анасына деген сезімсіздігі қатыгездіктен немесе алғыссыздықтан емес, өз перзенттерінің қамымен жүргендіктен туындайды. Мұнда көрерменге тек үлкен буынның ғана емес, кіші буынның да іс-әрекеттерінің астары мен уәждері ашып көрсетілген. Одзудың өзі анасына өте жақын болған, өмір бойы онымен бірге тұрып, ешқашан шаңырақ көтермеген. Қарапайым адамдардың тыныс-тіршілігін шынайы бейнелегені үшін «Токио хикаясы» сёмин-гэки жанрының үздік үлгісі саналады.

Одзудың өзге дыбыстық туындылары сияқты, «Токио хикаясы» баяу ырғағымен ерекшеленеді, дегенмен режиссердің өзі бұл фильмін «мелодрамаға барынша жақын» еңбегі деп санаған. Одзу оқиға желісіндегі шешуші сәттерді кадр сыртында қалдырып, көрерменге оны кейіпкерлердің диалогы арқылы ғана жеткізу әдісін жиі қолданатын. Мәселен, Токиоға дейінгі және кейінгі ұзақ сапарлар көрсетілмейді; көрермен қарттардың ұлы Кэйзоға қалай барғанын көрмейді, тіпті Томидің денсаулығының сыр беруі де кадр сыртында қалады.

Одзу статикалық (қозғалмайтын) камераны жөн көріп, минимализм ұстанымын берік ұстанды. Камераның өте төмен биіктікте орналасуы және дерлік қозғалмауы фильмге өзіндік өрнек береді. Киносыншы Роджер Эберт бүкіл фильм бойы камераның тек бір-ақ рет қозғалатынын айтып, бұл Одзу стилі үшін «сирек кездесетін құбылыс» екенін атап өткен. Камераның төменнен түсіруі дәстүрлі жапон үйлеріндегі татамиде отырған адамның көзқарасын елестетеді. Режиссер жалпы пландарды (master shots) сирек қолданатын және кинодағы «180 градус ережесін» (сабақтастық қағидасын) жиі бұзатын. Сахнада қатар отырған кейіпкерлер — мәселен, Сюкити мен Томидің алғашқы көрінісіндегідей — бір-бірімен сөйлесіп отырса да, бір бағытқа қарап тұрғандай әсер береді. Тіпті кадр ауысқанда кейіпкерлер экранның оң жағынан шығып кетіп, келесі сахнаға тағы да оң жақтан кіріп келетін сәттер де кездеседі.

Фильм соңында қаңырап бос қалған үйдегі сағаттың тықылы анық естіледі. Уақытты қалтқысыз сезіну және күнделікті тіршілік ырғағын кино тіліне шебер ұластыру — Ясудзиро Одзу режиссурасының басты қолтаңбасы.

Режиссер кәрілік, жалғыздық пен өлімді шығыс философиясының рухында — тіршіліктің табиғи айналымы, бұлжымас заңдылығы ретінде бейнелейді. Сондықтан да туындының соңғы кадрында, дәл басындағыдай, Токиоға қарай бағыт алған пойыз тағы да зырқырап бара жатады.

Rotten Tomatoes шолу агрегаторында фильм 53 сыншының 100% оң бағасына ие болып, орташа 9.6/10 рейтингін иеленді. Сайттың тұжырымдамасында былай делінген: «Токио хикаясы — Ясудзиро Одзудың жарты ғасырдан астам уақыт өтсе де өзінің маңыздылығы мен тереңдігін жоғалтпаған айнымас шедеврі». Ал өлшемді орташа баға жүйесін қолданатын Metacritic сайты 19 сыншының пікірі негізінде фильмге 100-ден 100 ұпай беріп, «жаппай мойындалған» туынды ретінде бағалады. Сондай-ақ, бұл туынды Metacritic-тің «Барлық уақыттың ең үздік фильмдері» тізімінде бірінші орынды бөлісіп тұр.

«Токио хикаясы» көбіне арзан мелодрамаға бой алдырмай-ақ, көрерменге ерекше эмоционалды әсер сыйлайтын туынды ретінде жоғары бағаланады. Киносыншы Уолли Хэммонд: «Одзу шеберлігінің сыры — кейіпкерлердің бойындағы көңіл қалу сезіміне деген терең эмпатияны біртіндеп қалыптастыруында», — деп атап өткен. Ал Роджер Эберт бұл фильм туралы: «Мұнда жасанды сезімдер мен әдейі көз жасын шығаруға тырысатын тұстар жоқ; режиссер деңгейі төмен фильмдер пайдаланатын арзан тәсілдерден саналы түрде бас тартады. Ол біздің эмоциямызды күштеп оятқысы келмейді, тек өз түйсінгенін бізбен бөлісуді көздейді», — деп жазды.

The Village Voice басылымында Эрик Хайнс: «Уақыттың өзі — [Одзудың] ең қуатты қаруы. Созылыңқы сахналар оқиғаның тезірек алға жылжуын қалатқанымен, кенеттен көз алдыңнан сусып бара жатқан әдемі сәттерді қимай қаласың», — деген пікір білдірді. 2010 жылы Дэвид Томсон кино тарихында «Токио хикаясынан» артық тебірентетін отбасылық драма бар ма екен деген риторикалық сұрақ тастады.

Halliwell's Film Guides басылымының бұрынғы редакторы Джон Уокер «Токио хикаясын» әлемдегі ең үздік 1000 фильм тізімінің басына қойды. Сонымен қатар, фильм киносыншы Дерек Малкольмнің көркемдік немесе мәдени маңызы зор туындылардан құралған «Фильмдер ғасыры» атты тізіміне еніп,Time журналының «Барлық уақыттың 100 үздік фильмі» қатарынан орын алды. Chicago Sun-Times басылымының сыншысы Роджер Эберт бұл туындыны өзінің «Ұлы фильмдер» топтамасына қосса, Пол Шрейдер оны өзінің «Кино канонының» «Алтын» бөліміне жатқызды.Мартин Скорсезе де бұл фильмді «Жас кинематографистер көруі тиіс 39 маңызды шетелдік фильмнің» тізіміне қосты.

«Токио хикаясы» 2008 жылы беделді француз журналы Cahiers du Cinéma құрастырған «100 ұлы фильм» тізімінде 14-орынға ие болды. 2009 жылы жапондық Kinema Junpo киножурналы бұл туындыны «Барлық уақыттың ең үздік жапон фильмі» деп таныды. Ал Entertainment Weekly басылымы оны әлемдегі ең ұлы фильмдер рейтингінде 95-орынға қойды.

1992 жылдан бастап фильм Британия кинематография институтының Sight & Sound журналында жарияланатын режиссерлер мен сыншылар арасындағы «ең ұлы фильмдер сауалнамасынан» тұрақты орын алып келеді. Сыншылардың таңдауы бойынша ол 1992 жылы — үшінші, 2002 жылы — бесінші, ал 2012 жылы қайтадан үшінші орынға жайғасты. Режиссерлердің дауыс беруінде 1992 жылы — 17-орынды, 2002 жылы — «Психо» мен «Айна» фильмдерімен қатар 16-орынды иеленсе, 2012 жылы сауалнамаға қатысқан 358 режиссердің 48 дауысын алып, көш бастады. 2022 жылғы соңғы сауалнама қорытындысы бойынша сыншылар мен режиссерлер тізімінде де төртінші сатыға тұрақтады.

2010 жылы The Guardian басылымы бұл туындыны «25 ұлы артхаус фильмі» тізімінде төртінші орынға қойды. Сондай-ақ, 2018 жылы BBC жүргізген, әлемнің 43 елінен 209 киносыншы қатысқан сауалнамада «Токио хикаясы» шет тіліндегі 100 үздік фильмнің ішінде үшінші орынды иеленді.

• Desser David Ozu's Tokyo Story — Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1997. — ISBN 0-521-48435-9
• Desser David The Space of Ambivalence // Film Analysis Norton, 2005

Тематикалық сайттар AllMovie · AlloCiné · Česko-Slovenská filmová databáze · FilmAffinity · Internet Movie Database · Metacritic · Rotten Tomatoes Нормативті бақылау BNE: XX4650880 · BNF: 13561586v · GND: 4472627-2 · LCCN: n85096312 · NDL: 001158994 · SUDOC: 178517860 · VIAF: 316751810