Бұхара ханы

	Бұхара хандығының ханы (Бұхара ханы)
Ресми резиденциясы	Арк
Лауазым пайда болды	1500 жыл
Алғашқысы	Мұхаммед Шайбани
Соңғысы	Әбілғазы хан
Лауазым ыдыратылды	1785 жыл

Бұхара хандығының ханы, сондай-ақ Бұхара ханы (өзб. Buxoro xoni / Бухоро хони) ретінде белгілі — 1500 жылдан 1785 жылға дейін Бұхара хандығындағы жоғарғы мемлекеттік лауазым.

Бұхара хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер, Аштарханидтер және Маңғыт әулеттерінен шыққан билеушілер иеленген.

Шайбанилер әулеті (1500–1601)

Өзбектің Шайбанилер әулетінің негізін қалаушы Шайбани хан (1500–1510) Мәуереннахрдағы Темір әулетінің мемлекетін жаулап алып, Шайбанилер мемлекетін құрды.

Оның жиені Ұбайдулла хан (1533–1540) 1533 жылы мемлекет астанасын Самарқаннан Бұхараға көшірді. Осы уақыттан бастап Шайбанилер мемлекеті Бұхара хандығы деп атала бастады. Бұл әулеттің ең соңғы ханы II Пірмұхаммед хан (1598–1601) болды.

Аштархан әулеті (Жәнилер) (1601–1753/85)

Аштархан әулетінен шыққан алғашқы хан Жәни Мұхаммед (1601–1603), ал соңғысы — Әбілпейіз хан (1711–1747) болды. 1753 жылы Аштарханилер тақты өзбектің Маңғыт руының көсемі әрі Маңғыттар әулетінің негізін қалаушы Мұхаммед Рахымға беріп, іс жүзінде биліктен айырылды, дегенмен 1785 жылға дейін номиналды түрде Бұхара хандары болып саналды.

Маңғыт әулеті (1753/85–1920)

1747 жылы Әбілпейіз хан өлтірілгеннен кейін, іс жүзіндегі билік толығымен өзбектің Маңғыт әулетінің негізін қалаушы Мұхаммед Рахымның (1747–1758) қолына өтті. Ол 1753 жылға дейін елді аталық лауазымымен, ал 1756 жылға дейін әмір лауазымымен басқарды. Ол Әбілпейіз ханның мұрагерлері — аштархандық Әбділмүмін ханды (1747–1751), III Ұбайдулла ханды (1751–1754) және Шерғазы ханды (1754–1756) номиналды хандар етіп тағайындады.

Маңғыттар Шыңғысхан әулетінен (төре) болмаса да, 1756 жылы Мұхаммед Рахым өзін хан деп жариялады.

Маңғыттардың өзбек әулетінің негізін қалаушы Мұхаммед Рахым хан 1758 жылы қайтыс болғаннан кейін, артында ұл бала қалмауына байланысты, бастапқыда оның қызынан туған жиені — Фазыл би (1758–1758), содан соң аштархандық Әбілғазы хан (1758–1785) хан болып сайланды. Бірақ мемлекеттегі іс жүзіндегі билік аталық лауазымын місе тұтқан Мұхаммед Рахым ханның ағасы — Даниял бидің қолында болды.

Даниял би мен Әбілғазы хан қайтыс болғаннан кейін, Даниял бидің ұлы Шахмұрат мемлекетті әмір лауазымымен басқара бастады және содан кейін Бұхара әмірлері таққа номиналды хандарды отырғызған жоқ.

Бұхара хандығы хандарының тізімі

№	Хан	Өмір сүрген жылдары	Билік құруы	Ескертпе
1	Шайбани хан	1451–1510	1500–1510	Шайбани әулетінің негізін салушы.
2	Сүйінішқожа хан	1454–1525	1511–1512
3	Көшкінді хан	1452–1530	1512–1530
4	Әбу Саид хан	1472–1533	1530–1533
5	I Ұбайдулла хан	1487–1540	1533–1540
6	I Абдолла хан	1490–1540	1540–1540
7	Әбділазиз хан	1513–1550	1540–1550	Бұхарада билік етті.
7	Әбділәтіп хан	1495–1552	1540–1551	Самарқанда билік етті.
8	Бұрхан сұлтан	?–1557	1552–1557	Бұхарада билік етті.
8	Наурыз Ахмет хан	1510–1556	1551–1556	Самарқанда билік етті (Барақ хан).
9	Пірмұхаммед хан I	1511–1561	1556–1561
10	Ескендір хан	1512–1583	1561–1583
11	II Абдолла хан	1534–1598	1583–1598
12	I Абдалмүмін хан	1568–1598	1598–1599
13	II Пірмұхаммед хан	1570–1601	1598–1599	Шайбани әулетінен шыққан соңғы хан.
14	Бақи Мұхаммед	1579–1605	1603–1606	Аштархани әулетінен шыққан хан.
15	Уәли Мұхаммед	?–1611	1606–1611
16	Имамқұл хан	1583–1644	1611–1642
17	Нәдір Мұхаммед	1594–1651	1642–1645
18	II Әбділәзиз хан	1614–1683	1645–1681
19	Сұбханқұл хан	1625–1702	1681–1702
20	II Ұбайдулла хан	1675–1711	1702–1711
21	Әбілпейіз хан	1687–1747	1711–1747	Аштархани әулетінен шыққан соңғы билеуші.
22	Әбділмүмін хан	1738–1751	1747–1751	Аштархани әулетінен шыққан алғашқы атаулы (номиналды) хан.
23	III Ұбайдулла хан	1747–1754	1751–1754
24	Әбілғазы хан	?–1785	1754–1756
25	Мұхаммед Рахым хан	1713–1758	1756–1758	Маңғыт әулетінен шыққан алғашқы хан.
26	Фазыл би	1752–1758	1758–1758	Маңғыт әулетінен шыққан атаулы (номиналды) билеуші.
27	Әбілғазы хан	?–1785	1758–1785	Аштархан әулетінен шыққан соңғы атаулы (номиналды) хан.

Әдебиет

История государства и права / Под ред. Н. П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова и др.. — Ташкент: Издательство Академии МВД Республики Узбекистан, 2016. — С. 175. — 335 с.
Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.